Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkB-eligibility-gita

IPVV · M00020
meva dṛṣṭimanujjhan samyagvyutpādakaḥ śāstrakāraḥ iti ucyate | saugataprabhṛtayastu tatkāriṇaśca taddveṣiṇa iti | etacca mayā kathāmukhatilake vitatya nirūpitam, anveṣyaṃ tat eva | apūrvāṃ praṇāmabhaṅgīṃ paśyan kaścit vyāmuhyedityā- (page 21) śayena ṭīkākārastatsamarthānāṃ karoti jayanamaskārādi iti | ādipadena vandanapradhyānaprabhṛti gṛhyate | iha dvayaniṣṭaṃ yat rūpaṃ, tat anyataramukhena pratipādyamānamubhayaviśrāntau paryavasāyayitayam | ghaṭo bhāsate, ghaṭaḥ paśyatīti hi ghaṭaṃ nirbhāsamānaṃ nirbhāsayatīti arthapratipattiḥ | ubhayaniṣṭhaṃ ca prahvatvamatra asyeti | utkarṣaśca ato'syeti | tat jayati-jayasi-jayetiśabdaprayoge parameśvarotkarṣamukhena pravṛtte'pi svātmanyagbhāvanātmakaṃ prahvatvamālambanīyamaparathā utkarṣasya anirvāhāt | evaṃ namo-namāmi-vande-ityādiprayoge svātmanyagbhāvanaparāmarśamukhena pravṛtte'pi īśvarotkarṣaviśrāntirāśra- yaṇīyā | tadidamubhayamekameva vastu dvyaṃśamapi sadiha śloke ā samantāt veditaṃ śabdena saṃmukhīkartavyasamastaśrotṛjanasphuṭaparāmarśayogyaṃ kṛtam | arthākṣiptaṃ hi sarvasya na gocaraḥ | atyantadurlabhaṃ dāsyam iti kathañcit ityanena uktamiti sutarāmātmaviṣaye nyagbhāvanamuktamuktam | mahāphalaṃ taddāsyam iti īśvarasya utkarṣaḥ dāsatvādeva svāmini īśvare labdhe punarīśvarapadaṃ māheśvaryaparyavasitameva | mahāphalapadena ṭīkākāraḥ samastasampatsamavāptihetum iti padaṃ pratyabhijñāviśeṣaṇamapi dāsyaviśeṣaṇamiti darśayati | vṛttau ca sūcito'yamartho dāsyalakṣmīḥ ityanena | dāsyaprabhavā lakṣmyaḥ samastāḥ saṃpadaḥ parameśvaraprasādāt labdhā yeneti | anyathā lakṣmīśabdopādānamasaṃgataṃ syāt bahvarthaviṣayatāprakaṭīkaraṇaṃ ca | vācāpi vā iti apiśabdāt kāyenāpīti mantavyam | tahāhi prahvatā ca utkarṣaṇaṃ ca tathā prakāśaparāmarśanarūpaṃ mānase saṃvedane tatsārarūpe ca vāktattve viśrāntam, natu jaḍe śarīre | tena manovāgātmakaṃ yadavibhaktaṃ saṃvicchakteḥ, tadeva arpayatā bhaktena (page 22) viśvamarpitaṃ bhagavati bhavatīti | tadāgame ------svātmānaṃ ca nivedayet | iti kathitam | nivedayediti arpayet niścayena vidyāmayaṃ ca kuryādityarthaḥ | tatastu tannāntarīyakatvādeva śarīradhanadārā dīnāmapi tatra arpaṇaṃ jāyate iti pūjanahavanaśirovinamanāṣṭāṅgapraṇipātanādi tadanumānahetutayā upacārātpraṇāma iti vyavahriyate, na mukhyatayā | satyam iti kāmaṃ vighnaśamanamiyataiva saṃpadyate, adhikaṃ tu prayojanamādau paṭhitasya tatprahvatānibandhanasya ślokavākyaikadeśasyeti | adyāpi iti avicchinnatayā pustakaniveśadvāreṇa aśeṣahṛdayasaṃkrānteḥ | tatraiva hi āveditatvasya upayogaḥ, nātmanīti bhāvaḥ | vyākhyātṛpadamabhyarhitamiti pūrvam | pratyabhijñopapādane hi anumīyate īśvarasāṃmukhyam | īśvarasāṃmukhyapūrvakam iti | nanu vyākhyātari pratyekametadarthānupra- veśāducitametat, śrotṝṇāmiti tu katham | nahi śrotāpratyabhijñāmupapādayati, naca dāsyamiti antaḥ pṛthak parāmarśo yukto vākyārthaparāmarśaikyāt | śrotāpi prathamata etadvākyaṃ paṭhanneva evamantaḥ parāmṛśati-ahamadhunā evaṃvidhalokottararahasyopadeśabhājanatvaprāptyanumitādeva parameśvaraprasādāt maheśvaradāsyaprāpaṇāpūrvikā pratyabhijñā yā amunā vyākhyātrā upapādyate, tatra adhyeṣaṇatatsamarthācaraṇarūpaṃ prayojakavyāpāraṃ karomi, yena ahamapi ācāryapadaprāptiyogyatayā parameśvaradāsyaṃ tān janānapi prāpayya janopakāramicchan iti | tathāca rahasyapraṇavādimantrabījārthamavidvānapi tadanucintanāt tatphalamāsādayati | evaṃ śiṣyo'pi | adhyavasāyayogābhāvāddhi buddhilakṣaṇaṃ pramātāramanāruḍho'pi ayamartho vāstave pramātari visrāmyati tasya pramāturasya (page 23) ca parāmarśasya vastuta ekarūpatvāt | sajātīyahaṭhānudhāvanaṃ hi loṣṭajalādiṣu jaḍeṣu mahābhūteṣvapi dṛṣṭam | tathāca jñānamasaṃkucitanirvikalpakasaṃvidrūpaṃ pauruṣaṃ śāstravyatiriktadīkṣādyupāyakamapi, tadaparamadhyavasāyapadaprāptaṃ tu saṃkucitasaṃvidrūpaṃ bauddhaṃ yadarthaṃ śāstrādi ucyate | ajñānamapi saṃkucitāvikalpasaṃvedanarūpaṃ puruṣaniṣṭhaṃ, saṃkocādhyavasāyabhūmyārūḍhaṃ tu buddhiniṣṭhamiti dvidhā manyante āgamikāḥ-iti śrīmanmataṅgādiśāstramatra arthe paryeṣyam | tadabuddhipūrvakamapi śiṣyāṇāmetatparāmarśamayasaṃvedanamayatā jāyate svāpamadayoḥ kartavyaparāmarśamayasaṃvedanavat | āsādya iti pratyabhijñāmupapādayāmi iti ca dvau ṇicau | vṛttāvapi ekākisaṃpadā iti vacanena parasyāpi tadeva parameśvaraprasādaikahetukataddāsyasaṃpat- saṃcāraṇaṃ sūcitamiti āsādya iti ṇijdvayārtho vyākhyātaḥ | pratyabhijñāpayāmīti ca ṇijdvayṃ vṛttau, yāvadeva ca rahasyopadeśayogyatvāvāptyanumeyo māheśvaraprasādaḥ, tāvat ātmaparo- pakārakaraṇasamartho'haṃ jāta eveti | vṛṣṭaśceddevaḥ, saṃpannāḥ śālayaḥ iti vadayamucita eva śiṣyasya parāmarśaḥ | vastutaśca ekātmakatvāt tatprakāśanāvicchedasyaivaca mohāpasāraṇena saṃpādyatvāt granthakārasya tu ayameva udyamaḥ-matparāmarśamayāḥ pratyekaṃ sarve saṃpadyantām | śāstrakāravadeva ca vyākhyātṝṇāmapi śiṣyān prati sa tathaiva yuktaḥ | matsamatvaṃ gato janturmukta------| iti hi mahāvyāptibhāvane'yameva tātparyārthaḥ | evaṃ sūtravṛttipāṭhaparāmarśa eva śrotṝṇāmapi parameśvarasaṃmukhībhāvaṃ dadātyeva | kiṃca vyākhyātrāpi paṭhyamāne sūtravṛttigranthe durlabheśvaradāsyā sādanādvāreṇa janasya ayamupakāramicchan tatpratyabhijñāmupapāda- (page 24) yatītyevaṃbhūtamarthaṃ pratibimbakalpaṃ bimbasthānīyāduttamapuruṣārthāt pratisaṃkramaṇavaśādāyātaṃ pratipādya adhikārirūpatāsaṃvedanāt jano jāyamāno yaḥ kaścit, sa iha upakārya iti | evaṃrūpāt svātmani abhyuditāt sadā ahaṃ jana upakāryaḥ, taddurlabhesvaradāsyāsādanaupayikāmanena upapādyamānāmupapattyā sthāpyamānāṃ pratyabhijñāmupapādayāmi ahamapi upapattyā hṛdaye sthāpayāmi tāmupapattimavadhārayamāṇaḥ iti iyatpratipattiparyantā pratipattiḥ | atra tāvat kauśalāt saṃkramaṇe'pi parāmarśasāmyaṃ darśitam, anyatrāpi tu evam | yata eṣa eva adhikāryanadhikāriṇorviśeṣaḥ | tathāhi tvāṃ gacchetyupadiśāmīti śruteryathārthamavabuddhya māmayaṃ gaccheti upadiśatīti dvitīyaṃ pratisaṃkrameṇa sopānamāruhya tat gacchāmīti tṛtīyaṃ padamāsādya vākyārthajño bhavati | anadhikārī tu prathamasopāna eva viśrāmyati | evamayaṃ vivakṣati, enaṃ prerayatītyapi bhavatsopānāntaraṃ na vakturabhisaṃhitaṃ kartvavyatve tu na viśrāmyatītyalamavāntareṇa | sarvathā śrotṛpadamupannārthameva | ādigrahaṇāt śravaṇa iti mantavyam | evamapūrvāṃ praṇāmabhaṅgīṃ samarthya tadvākyapāṭhaṃ ca saprayojanīkṛtya kathaṃcit iti sautraṃ vivarītuṃ yā vṛttiḥ parameśvaraprasādādeva iti, tāṃ vyākhyātumāha yaccedam iti | cakāraḥ prameyāntaraṃ vyākhyeyaṃ samuccinoti | bhaktyā iti tatsvarūpasamāveśabalāt hi tasmin paramārthataḥ svasvarūpe bhagavati prakāśamāne bhrāntāpāramārthikābhimānatucchatāvedanodayāt tatraiva satye pūrṇānandarūpe satatasamāveśaprābalyaṃ vidyālakṣaṇaṃ bhaktiḥ, tayā | anantaphalārthitvena mokṣalakṣaṇo ya āsvādaḥ paripūrṇo viśvarūpatāmayo dṛkkriyātmā (page 25) vimarśaḥ, sa eva prakṛto yatra | tena kāṇādokto jāḍyātmā na mokṣa ityāha mokṣasya ca ya āsvādaḥ, evaṃbhūto'sāvityaṃśena vimarśaḥ | bhaktyā hi tatparameśvaraviṣayavaivaśyasamāveśarūpayā yaḥ svātmaprakāśaḥ, sa eva anāśaṅkyamānapunarvyutthānatayā mokṣaḥ | dharmasya iti praṇayāparanāmna iti yāvat | māyāntaraṃ māyāmadhyaṃ cārayati bhramayati, māyāntare ca carati | māyātattvaṃ hi dharmādīnāmāyatanam, buddhitattvaṃ tu vibhavasthānamiti nirṇeṣyate | atra hetuḥ niyatiśaktyotthāpitam | aśvamedhāt kṛtāt yo'dhivāsaḥ saṃkucite saṃvittattve, sa tasmin saṃkocabhāge māyātmani niviṣṭa iti yuktam, na saṃvidbhāge saṃkocāpagame tatra tadabhāvāt | sa eva ca buddhāvadhyavasāyayogyatayā vikasvarasvarūpaḥ phalāyeti | tasya dharmasya māyābuddhigatasya niyatitattvaṃ niyāmikā pārameśvarī śaktiḥ śrūtyādiśāstraprasaramayī nimittam | etaduktaṃ bhavati mokṣāsvādasavidhasya parameśvarabhaktivaivaśyasamāveśasya māyottīrṇatvaṃ vyāpakaṃ, tadviruddhaṃ ca māyāntarvartitvam | tasya kāraṇaṃ dharmaḥ kathaṃ svakāryaviruddhavyāptaṃ prahvaṃ prati hetutāṃ gacchet | tadayaṃ prayogaḥ-na bhaktivaivaśyaṃ dharmaphalaṃ mokṣāsvādamayatvopalambhāditi dharmaphalatvavyāpakamāyāntarvartitvaviruddhamāyottīrṇatāvyāptasya mokṣāsvādamayatvasya upalabdhiḥ svavyāpakaviruddhavyāptasya dharmaphalatvasya niṣedhaṃ karoti | viśṛṅkhalaḥ svaniyatikalpitadharmādyana- pekṣo ya īśvarasya prasādo māyāpaṭapracchannatātmakasvasvātantryopa- kalpitakāluṣyāpasāraṇena svasvabhāvaprakaṭanātmakanairmalyamayo yo'hametatpramātṛrūpatayā pracchannaḥ svasvarūpeṇaiva prakāśe vimṛśāmi cetyevaṃrūpaḥ, tadyogyatātmanā prakāraviśeṣeṇa, na anyena laukikena prakāreṇa, bhavanamasya saṃbhāvyam | sarvathā nairmalyātmā prasādo bhagavadrūpatā, (page 26) tādātmyaṃ mokṣa eva | na tatra māyāsaṃskāraḥ, iha tu so'pi tadicchayaiva lokānugrahakṛtyanirvāhaṇakāriṇyā astīti | pātratārūpeṇa iti lokāprasiddhaprakāraviśeṣaṇamupāttam | māyīyo hi kāryakāraṇabhāvaḥ svapnagatakulālaghaṭanyāyena svātantryasāratathābhāsanarūpasaṃvinniṣṭha- pāramārthikakartṛtvātmakakāryakāraṇabhāvabhittiviśrānto māyāmaye loke hṛdayaṅgamatvātprasiddhaḥ | satu yatra nopapadyate, tatra sa pāramārthikaḥ eveti yat vyākhyātaṃ, tattadvastu brūte anena khaṇḍanena vṛttikāraḥ iti sarvatra vivṛtikārasya śailī | dharmādhrmādiphale'pi vastuni asti dharmādyadhiṣṭhātṛbuddhimadadhiṣṭhānanāntarīyakaparameśvaraprasādo- payoga ityāśaṅkya evakāro vṛttau, vyākhyātaśca viśṛṅkhalaśabdena | kenacit prakāreṇa ityasya kathaṃ pañcamyā vyākhyānamityāśaṅkya tridhā samarthayate | prakāratvaviśiṣṭārthābhidhāyibhyaḥ kimādibhyaḥ svārthe thamupratyayo vidhīyate-kaḥ prakāraḥ katham | tasya tu bāhyasaṃbandhyape- kṣayā ucitavibhaktyarthaḥ kalpyate | iha ca heturūpatāprastāvāt pañcamyartha eva ucitaḥ, natu tṛtīyārthaḥ, niyamena anupraviṣṭo'treti ekaḥ prakāraḥ | atha yathā bhāvavacanānāmityatra bhāvakartṛkāṇāmityayamartho vacanāśabde kartṛsādhane prakṛtyarthāṃśasya upāyamātrasya avivakṣaṇāt, evaṃ prakāravacana ityatra vacanaśabde karaṇasādhane karaṇarūpatāpanna- prakārārthaviśiṣṭāyāḥ prakṛtesthamuḥ | tathāca tṛtīyānte naiva prasiddho vigrahaḥ | evamapi hetureva sūtre kāraṇatvena vivakṣita iti pratipādayituṃ vṛttau hetutāṃ asandigdhāmabhidhātuṃ pañcamī prayukteti dvitīyā vyākhyā | anayordvayorapi vyākhyayorhetuviśeṣa eva hetuprakāra uktaḥ | athāpi evaṃ syāt- prakāra iti prakṛṣṭaḥ kāraḥ, prakṛṭā kriyā, viśiṣṭaḥ kriyābheda ucyate | (page 27) ataśca evaṃ yena dravyaguṇādibhedamātreṇa thamuḥ prayujyate śabdaḥ iti kiṃ guṇo dravyaṃ karma vā ityatra arthe kathaṃśabdaḥ iti prayogābhāvāt tadā hetuprakāraḥ kathaṃśabdena nocyate, apitu kriyāprakāra eva | kriyā ca iha āsādanakriyā, tasyāḥ prakāro hetubhedakṛta eva | parameśvaradāsyāsādanaṃ hi anyadeva ārtijijñāsāphalautsukyādinimittam, ayaṃ tu anya eva āsādanabheda iti kathaṃciditiśabdaḥ āsādyaśabdena saha milito vyākhyātavyaḥ | maheśvaraprasādahetukāsādanabhedo'yaṃ pūrvabhāvī vṛttau vyākhyāto labdhaśabdena ktāntena paurvakālikatvasya vyākhyānāt samāsena ca kartṛśarīrānupraveśakāriṇā kartṛdvāreṇa vākyārthānuprāṇakatvāt | sphuṭīkaraṇaṃ samānakartṛkatvasya dhātvarthasaṃbandhasya ca āsādanabhedena āsādya iti sāmānyaviśeṣabhāvena kriyākaraṇabhāva upalakṣyopalakṣaṇabhāvo vā | tasyaiva iti evakāreṇa anyānapekṣā uktā | yayā ityādinā phalanirūpaṇadvāreṇa phalābhisandhānābhāva uktaḥ | tadbhāvaṃ tadāsvādalābhena tadāveśavaivaśyaṃ gataṃ mānasameṣāmiti bhakteḥ svarūpamuktam | alabdhatadāsvādasyāpitu tatra prāptigrahaḥ śraddheti | tadāhuḥ śraddhāphalaṃ bhaktiruktā tadvinā nāsituṃ ghaṭaḥ | iti | atha janasyāpyupakāramicchan iti sūtrāṃśe vṛttim ahamekākisaṃpadā lajjamānaḥ itīmāṃ vyākhyātumupakramate sajjanena ca iti | caḥ prameyāntarasamuccayaṃ kurvan pūrvavat vyākhyeyāntaropakramadyotakaḥ | īśvaradāsyāsādanādeva pūrṇatātmakaḥ sajjanabhāvaḥ | apūrṇa eva hi svātmānaṃ sarvataḥ pūrayiṣyāmīti paramapakaroti, nopakaroti vā, tato durjanaḥ | ata eva bhāvyam iti avāśyake ṇyat | (page 28) ātmambhariṇā tena avaśyaṃ na bhūyate iti ahamiti pūrṇatvāvaṣṭambha- parāmarśaḥ | nau labdhadurlabhataddāsyo'hamekākibhattyeti vaktavyam, kiṃ lakṣmīsaṃpacchabdābhyām | samasteti sautrasya pratyabhijñāviśeṣaṇasya dāsyaviśeṣaṇatāpiśunasūcanam, na prayāsāntareṇetyāśaṅkya āha saṃpat iti | aiśvaryamayī maheśvarasamāveśarūpā yā prakṛṣṭā bhaktiḥ phalāṅgibhāvabhāgibhavānīvallabhabhaktyantaravilakṣaṇā vivakṣitā, sā lakṣmīśabdena saṃpatpadena ca samastetyasya dāsyaviśeṣaṇatāsūcanena nirdiṣṭā | saṃpatpadaṃ vyākhyeyapratyāsatteḥ pūrvamupāttam, tatprasaṅgāt tu caramaṃ lakṣmīśabdaḥ | nanu prakṛṣṭā bhaktiḥ phalābhisaṃndhivandhyā kathaṃ samastetiviśeṣaṇaṃ viruddhaṃ sahate ityāśaṅkya āha yataḥ iti | samastatvamanavacchinnatvaṃ saṃpadām | tacca parameśvarāveśavaśādeveti na atra virodhaḥ | yata evaṃbhūtā parameśvarāpattirūpā bhaktiḥ prakṛṣṭā, tata eva bahvarthavṛttirlakṣmīśabdaḥ iti dūreṇa saṃbandhaḥ | madhye tu atra saṃvādako granthaḥ, tadyojanaṃ ca gītam iti guruṇā arjunaṃ prati caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtinaḥ sadā | ārto jijñāsurarthārthīṃ jñānī ca---------|| (bha. gī. 3 | 16) iti | duḥkhanirākaraṇakāraṇatāniścayena vā sukhasaṃpattihetutāniścayena vā tadubhayaviṣayārthasaṃśayena vā jijñāsāśabdavācyena tattvajñānanāntarīyakatayā vā parameśvaraviṣayaḥ prahvībhāvo jāyate | tadāha māmiti-avicchedena prakāśamānaṃ paramātmānaṃ sopādhiṃ pūrve, carame nirupādhiṃ, bhajante sevante utkarṣayanti | tena bhaktāścaturvidhāḥ | teṣāṃ madhye'ntyo nityayukto nityaṃ mayyāveśya mano ye māṃ------| (bha. gī. 12 | 2) (page 29) ityuktena samāveśayogena yuktaḥ, nityaṃ ca bhaktyā yuktaḥ, natu ādyatritayavat phalaprāptau vivartamānabhaktiḥ | tathā ekatra parameśvara eva bhaktiryasya, natu prādhānyena phale, sa viśiṣṭa iti prakṛṣṭatāṃ nirūpya parameśvarāveśarūpatayā samastasaṃpannimittabhāvaṃ saṃvādayati ----jñānī tvātmaiva me---| (bha. gī. 7 | 18) iti | mama pratyabhijñātaparameśvarātmano jñānī ātmā svabhāvaḥ parameśvara ityayamartho bhaṅgyā uktaḥ, natu jñānino'hamātmeti | etadeva sphuṭayati jñānī hi bhaktaḥ iti | jñānitvameva nāma bhaktiriti yāvat | īśvarocitā īśvaratādātmyanāntarīyikāḥ | bahvarthasya vṛttiryasya; naca anabhidhānaṃ kababhāvādeva bahutvāvagateḥ | lakṣmīśabdāntāt hi nadyṛtaśca (5 | 4 | 153) iti nitye kapi siddhe uraḥprabhṛtiṣu samānatvāt naurlakṣmīriti ekavacanāntānāṃ pāṭhastatraiva nityaḥ kap yathā syāt, dvibahuvacanāntatve tu vibhāṣeti | iyatā maheśvaradāsyaṃ maheśvarapratyabhijñānaprāṇitaṃ bhaktatvamātmano jātamiti pratyabhijñāgatamapi samastetyādiviśeṣaṇaṃ kathañciditi vinivedite jñānitādvārāyite dāsye balādeva saṃkrāntamityukatam | īdṛśena ya ekakisaṃpadā lajjate, tata eva ārdrāśayaḥ sarasavimalahṛdayaḥ, ata eva viśvarūpaparameśvarasamāveśocitahṛdayastena | śeṣaḥ pratyabhijñātasvasvabhāvaṃ parameśvaratādātmyāpannaṃ janaṃ muktvā yaḥ kaścidanyo bhūtabhaviṣyadvartamānapramātṛprabandharūpo janaḥ, tasya nija ucito yaḥ prabhuḥ pratyabhijñāpayituśca nijastadviṣayaḥ bhūuto'nusandherudhāryo jñāninā tu mṛtoddhṛtau | ityāgamaḥ, tasya prabhorasau saṃbandhaḥ pratyabhijñātṛpratyabhijñeyatā- lakṣaṇo mahāphalaḥ samastasaṃpadavāptihetuḥ, tasyeti vā pratyabhijñā- (page 30) payiturardrāśayasya īśvarasamāveśāt sarvaśakterjanairyaḥ saṃbandhaḥ pratyabhijñāpayitṛpratyabhijñāpyalakṣaṇaḥ | etat tu vyākhyānadvayamapi ṭīkāvākyasya asthānapunaruktatāvaham | tasyāpi paramātha iti vṛttikhaṇḍavyākhyāne hi idamucitam vakṣyate ca īśvarapratyabhijñāpi janasya uttamaphalā iti | tasmādārdrāśayagatatvenaiva vyākhyeyam | tasya ārdrāśayasya sarvaśakterīśvarasya ca ya asāviti prabhudāsalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ, sa mahāphalo vitataphalaḥ svātmopakāra iva paropakāre'pi paryavasyatyeva | tena samastasya saṃpada ityapi sūtrārthe vṛttau ca ekākiśabdena sūcitametat | yathā ca prasiddhaḥ sujano'pekṣāvaśena paramasya īśvarasya asmi dāsaḥ ekākī na saṃpado bhuñje, apitu janamapi pratyabhijñāpayāmi, yena asyāpi lābhena tuṣyeyamiti parāmṛśati; tathā kathaṃciditi ātmāśayavaśāt mahata īśvarasya dāsyamityādi upapādayāmītyantaṃ vimṛśati | tathāhaṃ vimṛśāmi sujanasvabhāvatvāditi vyāptighaṭanāpi sūtravṛttibhyāṃ kṛteti vuvṛṇoti yo hi iti | yo yaḥ sujano labdheśvaragāḍhaparicayo dīyate'smai sarvamiti dāsaśabdavācyaḥ, sa evaṃ vimṛśati | sujanaśca granthakṛditi svabhāvahetuḥ | anevaṃvimarśakatve hi saujanyaviruddhaṃ daurjanyamiti svabhāvaviruddhopa- lambhāt saujanyaṃ heturvipakṣādanevaṃvimarśakatvāt vyāvṛttamevaṃ- vimarśakatvena sādhyena vyāpyate iti vyāptisiddhiḥ | paricayapadena prakriyā- virahito dāsabhāvo dṛṣṭānte vyākhyātaḥ | prasiddhasya ata eva pratyabhijñāpanāyāṃ kartṛkarmaṇaḥ, natu mukhyakarmaṇaḥ | īśvaram iti prasiddhamapi māyāvaraṇādaprasiddhamiti bhāvaḥ | taṃ prati iti anyaṃ janam | nanu dṛṣṭānte īśvaraḥ kartṛkarma, prakṛte tu mukhyakarmeti śabdasāmyamātraṃ sādhyasya, tataśca yathā gomānayaṃ deśo (page 31) vyavahartavyastejoyogāditi dṛṣṭānte gomattvavyavahāreṇa vyāptau sādhyadharmiṇi māheyīmattvavyavahāro na sidhyati, tathā prakṛte'pi ityāśaṅkya āha ubhayo'rthaḥ iti | na atra vaiṣamyaṃ kiṃcit | pratyabhijñāpanaṃ dvikarmakamupakārakaṃ sat saṃpādyatvena sujano vimṛśatīti hi vyāptiḥ | tataḥ pakṣadharmatābalāt viśeṣaḥ, yena asau hetusādhyayoḥ kaṃcit doṣamādhatte | ata eko'yamartho dvidhā viśadyate iti ubhayo'rthaḥ iti uktam | janasya prayojyakarmatā prakṛte-svāminaṃ pratyabhijānīhīti, svāminaśca prayojyakarmatā dṛṣṭānte-ucitamimaṃ kṛtyeṣu svaṃ pratyabhijānātu svāmī iti paryāyeṇa prayojyakarmatā | saṃjñāpanavat pratyabhipūrvo jānātirna buddhyarthaḥ ityāśaṅkāta āha buddhyarthatvāt iti | jñātasyāpi mohavaśādajñātasya iva ābhimukhyena hṛdayaṃgamībhāvena jñānaṃ pratyabhijñānam | nanu vyāptiviṣayopadarśanaṃ sūtre na dṛśyate, tatkathaṃ vṛttāvityāśaṅkya āha tena tasya ca iti | etadarthadvayaviṣaye
vol M00020 · chunkB-eligibility-gita · lines via source.start/end