chunkB-eligibility-gita
IPVV · M00020
meva dṛṣṭimanujjhan samyagvyutpādakaḥ śāstrakāraḥ iti ucyate |
saugataprabhṛtayastu tatkāriṇaśca taddveṣiṇa iti | etacca mayā kathāmukhatilake
vitatya nirūpitam, anveṣyaṃ tat eva | apūrvāṃ praṇāmabhaṅgīṃ paśyan kaścit
vyāmuhyedityā-
(page 21)
śayena ṭīkākārastatsamarthānāṃ karoti jayanamaskārādi iti | ādipadena
vandanapradhyānaprabhṛti gṛhyate | iha dvayaniṣṭaṃ yat rūpaṃ, tat
anyataramukhena pratipādyamānamubhayaviśrāntau paryavasāyayitayam | ghaṭo
bhāsate, ghaṭaḥ paśyatīti hi ghaṭaṃ nirbhāsamānaṃ nirbhāsayatīti
arthapratipattiḥ | ubhayaniṣṭhaṃ ca prahvatvamatra asyeti | utkarṣaśca ato'syeti | tat
jayati-jayasi-jayetiśabdaprayoge parameśvarotkarṣamukhena pravṛtte'pi
svātmanyagbhāvanātmakaṃ prahvatvamālambanīyamaparathā utkarṣasya
anirvāhāt | evaṃ namo-namāmi-vande-ityādiprayoge
svātmanyagbhāvanaparāmarśamukhena pravṛtte'pi īśvarotkarṣaviśrāntirāśra-
yaṇīyā | tadidamubhayamekameva vastu dvyaṃśamapi sadiha śloke ā samantāt
veditaṃ śabdena saṃmukhīkartavyasamastaśrotṛjanasphuṭaparāmarśayogyaṃ
kṛtam | arthākṣiptaṃ hi sarvasya na gocaraḥ | atyantadurlabhaṃ dāsyam iti
kathañcit ityanena uktamiti sutarāmātmaviṣaye nyagbhāvanamuktamuktam |
mahāphalaṃ taddāsyam iti īśvarasya utkarṣaḥ dāsatvādeva svāmini īśvare
labdhe punarīśvarapadaṃ māheśvaryaparyavasitameva | mahāphalapadena
ṭīkākāraḥ samastasampatsamavāptihetum iti padaṃ
pratyabhijñāviśeṣaṇamapi dāsyaviśeṣaṇamiti darśayati | vṛttau ca
sūcito'yamartho dāsyalakṣmīḥ ityanena | dāsyaprabhavā lakṣmyaḥ samastāḥ
saṃpadaḥ parameśvaraprasādāt labdhā yeneti | anyathā
lakṣmīśabdopādānamasaṃgataṃ syāt bahvarthaviṣayatāprakaṭīkaraṇaṃ ca |
vācāpi vā iti apiśabdāt kāyenāpīti mantavyam | tahāhi prahvatā ca
utkarṣaṇaṃ ca tathā prakāśaparāmarśanarūpaṃ mānase saṃvedane
tatsārarūpe ca vāktattve viśrāntam, natu jaḍe śarīre | tena manovāgātmakaṃ
yadavibhaktaṃ saṃvicchakteḥ, tadeva arpayatā bhaktena
(page 22)
viśvamarpitaṃ bhagavati bhavatīti | tadāgame
------svātmānaṃ ca nivedayet |
iti kathitam | nivedayediti arpayet niścayena vidyāmayaṃ ca kuryādityarthaḥ | tatastu
tannāntarīyakatvādeva śarīradhanadārā dīnāmapi tatra arpaṇaṃ jāyate iti
pūjanahavanaśirovinamanāṣṭāṅgapraṇipātanādi tadanumānahetutayā
upacārātpraṇāma iti vyavahriyate, na mukhyatayā | satyam iti kāmaṃ
vighnaśamanamiyataiva saṃpadyate, adhikaṃ tu prayojanamādau paṭhitasya
tatprahvatānibandhanasya ślokavākyaikadeśasyeti | adyāpi iti avicchinnatayā
pustakaniveśadvāreṇa aśeṣahṛdayasaṃkrānteḥ | tatraiva hi āveditatvasya
upayogaḥ, nātmanīti bhāvaḥ | vyākhyātṛpadamabhyarhitamiti pūrvam |
pratyabhijñopapādane hi anumīyate īśvarasāṃmukhyam |
īśvarasāṃmukhyapūrvakam iti | nanu vyākhyātari pratyekametadarthānupra-
veśāducitametat, śrotṝṇāmiti tu katham | nahi śrotāpratyabhijñāmupapādayati,
naca dāsyamiti antaḥ pṛthak parāmarśo yukto vākyārthaparāmarśaikyāt |
śrotāpi prathamata etadvākyaṃ paṭhanneva evamantaḥ parāmṛśati-ahamadhunā
evaṃvidhalokottararahasyopadeśabhājanatvaprāptyanumitādeva
parameśvaraprasādāt maheśvaradāsyaprāpaṇāpūrvikā pratyabhijñā yā
amunā vyākhyātrā upapādyate, tatra adhyeṣaṇatatsamarthācaraṇarūpaṃ
prayojakavyāpāraṃ karomi, yena ahamapi ācāryapadaprāptiyogyatayā
parameśvaradāsyaṃ tān janānapi prāpayya janopakāramicchan iti | tathāca
rahasyapraṇavādimantrabījārthamavidvānapi tadanucintanāt tatphalamāsādayati |
evaṃ śiṣyo'pi | adhyavasāyayogābhāvāddhi buddhilakṣaṇaṃ
pramātāramanāruḍho'pi ayamartho vāstave pramātari visrāmyati tasya
pramāturasya
(page 23)
ca parāmarśasya vastuta ekarūpatvāt | sajātīyahaṭhānudhāvanaṃ hi
loṣṭajalādiṣu jaḍeṣu mahābhūteṣvapi dṛṣṭam | tathāca
jñānamasaṃkucitanirvikalpakasaṃvidrūpaṃ pauruṣaṃ
śāstravyatiriktadīkṣādyupāyakamapi, tadaparamadhyavasāyapadaprāptaṃ tu
saṃkucitasaṃvidrūpaṃ bauddhaṃ yadarthaṃ śāstrādi ucyate | ajñānamapi
saṃkucitāvikalpasaṃvedanarūpaṃ puruṣaniṣṭhaṃ,
saṃkocādhyavasāyabhūmyārūḍhaṃ tu buddhiniṣṭhamiti dvidhā manyante
āgamikāḥ-iti śrīmanmataṅgādiśāstramatra arthe paryeṣyam |
tadabuddhipūrvakamapi śiṣyāṇāmetatparāmarśamayasaṃvedanamayatā jāyate
svāpamadayoḥ kartavyaparāmarśamayasaṃvedanavat | āsādya iti
pratyabhijñāmupapādayāmi iti ca dvau ṇicau | vṛttāvapi ekākisaṃpadā iti
vacanena parasyāpi tadeva parameśvaraprasādaikahetukataddāsyasaṃpat-
saṃcāraṇaṃ sūcitamiti āsādya iti ṇijdvayārtho vyākhyātaḥ |
pratyabhijñāpayāmīti ca ṇijdvayṃ vṛttau, yāvadeva ca
rahasyopadeśayogyatvāvāptyanumeyo māheśvaraprasādaḥ, tāvat ātmaparo-
pakārakaraṇasamartho'haṃ jāta eveti | vṛṣṭaśceddevaḥ, saṃpannāḥ śālayaḥ
iti vadayamucita eva śiṣyasya parāmarśaḥ | vastutaśca ekātmakatvāt
tatprakāśanāvicchedasyaivaca mohāpasāraṇena saṃpādyatvāt granthakārasya
tu ayameva udyamaḥ-matparāmarśamayāḥ pratyekaṃ sarve saṃpadyantām |
śāstrakāravadeva ca vyākhyātṝṇāmapi śiṣyān prati sa tathaiva yuktaḥ |
matsamatvaṃ gato janturmukta------|
iti hi mahāvyāptibhāvane'yameva tātparyārthaḥ | evaṃ
sūtravṛttipāṭhaparāmarśa eva śrotṝṇāmapi parameśvarasaṃmukhībhāvaṃ
dadātyeva | kiṃca vyākhyātrāpi paṭhyamāne sūtravṛttigranthe
durlabheśvaradāsyā sādanādvāreṇa janasya ayamupakāramicchan
tatpratyabhijñāmupapāda-
(page 24)
yatītyevaṃbhūtamarthaṃ pratibimbakalpaṃ bimbasthānīyāduttamapuruṣārthāt
pratisaṃkramaṇavaśādāyātaṃ pratipādya adhikārirūpatāsaṃvedanāt jano
jāyamāno yaḥ kaścit, sa iha upakārya iti | evaṃrūpāt svātmani abhyuditāt sadā
ahaṃ jana upakāryaḥ, taddurlabhesvaradāsyāsādanaupayikāmanena
upapādyamānāmupapattyā sthāpyamānāṃ pratyabhijñāmupapādayāmi
ahamapi upapattyā hṛdaye sthāpayāmi tāmupapattimavadhārayamāṇaḥ iti
iyatpratipattiparyantā pratipattiḥ | atra tāvat kauśalāt saṃkramaṇe'pi
parāmarśasāmyaṃ darśitam, anyatrāpi tu evam | yata eṣa eva
adhikāryanadhikāriṇorviśeṣaḥ | tathāhi tvāṃ gacchetyupadiśāmīti
śruteryathārthamavabuddhya māmayaṃ gaccheti upadiśatīti dvitīyaṃ
pratisaṃkrameṇa sopānamāruhya tat gacchāmīti tṛtīyaṃ padamāsādya
vākyārthajño bhavati | anadhikārī tu prathamasopāna eva viśrāmyati | evamayaṃ
vivakṣati, enaṃ prerayatītyapi bhavatsopānāntaraṃ na vakturabhisaṃhitaṃ
kartvavyatve tu na viśrāmyatītyalamavāntareṇa | sarvathā
śrotṛpadamupannārthameva | ādigrahaṇāt śravaṇa iti mantavyam |
evamapūrvāṃ praṇāmabhaṅgīṃ samarthya tadvākyapāṭhaṃ ca
saprayojanīkṛtya kathaṃcit iti sautraṃ vivarītuṃ yā vṛttiḥ
parameśvaraprasādādeva iti, tāṃ vyākhyātumāha yaccedam iti | cakāraḥ
prameyāntaraṃ vyākhyeyaṃ samuccinoti | bhaktyā iti tatsvarūpasamāveśabalāt
hi tasmin paramārthataḥ svasvarūpe bhagavati prakāśamāne
bhrāntāpāramārthikābhimānatucchatāvedanodayāt tatraiva satye
pūrṇānandarūpe satatasamāveśaprābalyaṃ vidyālakṣaṇaṃ bhaktiḥ, tayā |
anantaphalārthitvena mokṣalakṣaṇo ya āsvādaḥ paripūrṇo viśvarūpatāmayo
dṛkkriyātmā
(page 25)
vimarśaḥ, sa eva prakṛto yatra | tena kāṇādokto jāḍyātmā na mokṣa ityāha
mokṣasya ca ya āsvādaḥ, evaṃbhūto'sāvityaṃśena vimarśaḥ | bhaktyā hi
tatparameśvaraviṣayavaivaśyasamāveśarūpayā yaḥ svātmaprakāśaḥ, sa eva
anāśaṅkyamānapunarvyutthānatayā mokṣaḥ | dharmasya iti
praṇayāparanāmna iti yāvat | māyāntaraṃ māyāmadhyaṃ cārayati bhramayati,
māyāntare ca carati | māyātattvaṃ hi dharmādīnāmāyatanam, buddhitattvaṃ tu
vibhavasthānamiti nirṇeṣyate | atra hetuḥ niyatiśaktyotthāpitam | aśvamedhāt
kṛtāt yo'dhivāsaḥ saṃkucite saṃvittattve, sa tasmin saṃkocabhāge māyātmani
niviṣṭa iti yuktam, na saṃvidbhāge saṃkocāpagame tatra tadabhāvāt | sa eva ca
buddhāvadhyavasāyayogyatayā vikasvarasvarūpaḥ phalāyeti | tasya dharmasya
māyābuddhigatasya niyatitattvaṃ niyāmikā pārameśvarī śaktiḥ
śrūtyādiśāstraprasaramayī nimittam | etaduktaṃ bhavati mokṣāsvādasavidhasya
parameśvarabhaktivaivaśyasamāveśasya māyottīrṇatvaṃ vyāpakaṃ,
tadviruddhaṃ ca māyāntarvartitvam | tasya kāraṇaṃ dharmaḥ kathaṃ
svakāryaviruddhavyāptaṃ prahvaṃ prati hetutāṃ gacchet | tadayaṃ prayogaḥ-na
bhaktivaivaśyaṃ dharmaphalaṃ mokṣāsvādamayatvopalambhāditi
dharmaphalatvavyāpakamāyāntarvartitvaviruddhamāyottīrṇatāvyāptasya
mokṣāsvādamayatvasya upalabdhiḥ svavyāpakaviruddhavyāptasya
dharmaphalatvasya niṣedhaṃ karoti | viśṛṅkhalaḥ svaniyatikalpitadharmādyana-
pekṣo ya īśvarasya prasādo māyāpaṭapracchannatātmakasvasvātantryopa-
kalpitakāluṣyāpasāraṇena svasvabhāvaprakaṭanātmakanairmalyamayo
yo'hametatpramātṛrūpatayā pracchannaḥ svasvarūpeṇaiva prakāśe vimṛśāmi
cetyevaṃrūpaḥ, tadyogyatātmanā prakāraviśeṣeṇa, na anyena laukikena
prakāreṇa, bhavanamasya saṃbhāvyam | sarvathā nairmalyātmā prasādo
bhagavadrūpatā,
(page 26)
tādātmyaṃ mokṣa eva | na tatra māyāsaṃskāraḥ, iha tu so'pi tadicchayaiva
lokānugrahakṛtyanirvāhaṇakāriṇyā astīti | pātratārūpeṇa iti
lokāprasiddhaprakāraviśeṣaṇamupāttam | māyīyo hi kāryakāraṇabhāvaḥ
svapnagatakulālaghaṭanyāyena svātantryasāratathābhāsanarūpasaṃvinniṣṭha-
pāramārthikakartṛtvātmakakāryakāraṇabhāvabhittiviśrānto māyāmaye loke
hṛdayaṅgamatvātprasiddhaḥ | satu yatra nopapadyate, tatra sa pāramārthikaḥ eveti
yat vyākhyātaṃ, tattadvastu brūte anena khaṇḍanena vṛttikāraḥ iti sarvatra
vivṛtikārasya śailī | dharmādhrmādiphale'pi vastuni asti
dharmādyadhiṣṭhātṛbuddhimadadhiṣṭhānanāntarīyakaparameśvaraprasādo-
payoga ityāśaṅkya evakāro vṛttau, vyākhyātaśca viśṛṅkhalaśabdena | kenacit
prakāreṇa ityasya kathaṃ pañcamyā vyākhyānamityāśaṅkya tridhā
samarthayate | prakāratvaviśiṣṭārthābhidhāyibhyaḥ kimādibhyaḥ svārthe
thamupratyayo vidhīyate-kaḥ prakāraḥ katham | tasya tu bāhyasaṃbandhyape-
kṣayā ucitavibhaktyarthaḥ kalpyate | iha ca heturūpatāprastāvāt pañcamyartha
eva ucitaḥ, natu tṛtīyārthaḥ, niyamena anupraviṣṭo'treti ekaḥ prakāraḥ | atha
yathā bhāvavacanānāmityatra bhāvakartṛkāṇāmityayamartho vacanāśabde
kartṛsādhane prakṛtyarthāṃśasya upāyamātrasya avivakṣaṇāt, evaṃ
prakāravacana ityatra vacanaśabde karaṇasādhane karaṇarūpatāpanna-
prakārārthaviśiṣṭāyāḥ prakṛtesthamuḥ | tathāca tṛtīyānte naiva prasiddho
vigrahaḥ | evamapi hetureva sūtre kāraṇatvena vivakṣita iti pratipādayituṃ vṛttau
hetutāṃ asandigdhāmabhidhātuṃ pañcamī prayukteti dvitīyā vyākhyā |
anayordvayorapi vyākhyayorhetuviśeṣa eva hetuprakāra uktaḥ | athāpi evaṃ syāt-
prakāra iti prakṛṣṭaḥ kāraḥ, prakṛṭā kriyā, viśiṣṭaḥ kriyābheda ucyate |
(page 27)
ataśca evaṃ yena dravyaguṇādibhedamātreṇa thamuḥ prayujyate śabdaḥ iti kiṃ
guṇo dravyaṃ karma vā ityatra arthe kathaṃśabdaḥ iti prayogābhāvāt tadā
hetuprakāraḥ kathaṃśabdena nocyate, apitu kriyāprakāra eva | kriyā ca iha
āsādanakriyā, tasyāḥ prakāro hetubhedakṛta eva | parameśvaradāsyāsādanaṃ
hi anyadeva ārtijijñāsāphalautsukyādinimittam, ayaṃ tu anya eva āsādanabheda
iti kathaṃciditiśabdaḥ āsādyaśabdena saha milito vyākhyātavyaḥ |
maheśvaraprasādahetukāsādanabhedo'yaṃ pūrvabhāvī vṛttau vyākhyāto
labdhaśabdena ktāntena paurvakālikatvasya vyākhyānāt samāsena ca
kartṛśarīrānupraveśakāriṇā kartṛdvāreṇa vākyārthānuprāṇakatvāt |
sphuṭīkaraṇaṃ samānakartṛkatvasya dhātvarthasaṃbandhasya ca
āsādanabhedena āsādya iti sāmānyaviśeṣabhāvena kriyākaraṇabhāva
upalakṣyopalakṣaṇabhāvo vā | tasyaiva iti evakāreṇa anyānapekṣā uktā | yayā
ityādinā phalanirūpaṇadvāreṇa phalābhisandhānābhāva uktaḥ | tadbhāvaṃ
tadāsvādalābhena tadāveśavaivaśyaṃ gataṃ mānasameṣāmiti bhakteḥ
svarūpamuktam | alabdhatadāsvādasyāpitu tatra prāptigrahaḥ śraddheti | tadāhuḥ
śraddhāphalaṃ bhaktiruktā tadvinā nāsituṃ ghaṭaḥ |
iti | atha janasyāpyupakāramicchan iti sūtrāṃśe vṛttim ahamekākisaṃpadā
lajjamānaḥ itīmāṃ vyākhyātumupakramate sajjanena ca iti | caḥ
prameyāntarasamuccayaṃ kurvan pūrvavat vyākhyeyāntaropakramadyotakaḥ |
īśvaradāsyāsādanādeva pūrṇatātmakaḥ sajjanabhāvaḥ | apūrṇa eva hi
svātmānaṃ sarvataḥ pūrayiṣyāmīti paramapakaroti, nopakaroti vā, tato durjanaḥ
| ata eva bhāvyam iti avāśyake ṇyat |
(page 28)
ātmambhariṇā tena avaśyaṃ na bhūyate iti ahamiti pūrṇatvāvaṣṭambha-
parāmarśaḥ | nau labdhadurlabhataddāsyo'hamekākibhattyeti vaktavyam, kiṃ
lakṣmīsaṃpacchabdābhyām | samasteti sautrasya pratyabhijñāviśeṣaṇasya
dāsyaviśeṣaṇatāpiśunasūcanam, na prayāsāntareṇetyāśaṅkya āha saṃpat
iti | aiśvaryamayī maheśvarasamāveśarūpā yā prakṛṣṭā bhaktiḥ
phalāṅgibhāvabhāgibhavānīvallabhabhaktyantaravilakṣaṇā vivakṣitā, sā
lakṣmīśabdena saṃpatpadena ca samastetyasya dāsyaviśeṣaṇatāsūcanena
nirdiṣṭā | saṃpatpadaṃ vyākhyeyapratyāsatteḥ pūrvamupāttam, tatprasaṅgāt tu
caramaṃ lakṣmīśabdaḥ | nanu prakṛṣṭā bhaktiḥ phalābhisaṃndhivandhyā
kathaṃ samastetiviśeṣaṇaṃ viruddhaṃ sahate ityāśaṅkya āha yataḥ iti |
samastatvamanavacchinnatvaṃ saṃpadām | tacca parameśvarāveśavaśādeveti na
atra virodhaḥ | yata evaṃbhūtā parameśvarāpattirūpā bhaktiḥ prakṛṣṭā, tata
eva bahvarthavṛttirlakṣmīśabdaḥ iti dūreṇa saṃbandhaḥ | madhye tu atra
saṃvādako granthaḥ, tadyojanaṃ ca gītam iti guruṇā arjunaṃ prati
caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtinaḥ sadā |
ārto jijñāsurarthārthīṃ jñānī ca---------|| (bha. gī. 3 | 16)
iti | duḥkhanirākaraṇakāraṇatāniścayena vā sukhasaṃpattihetutāniścayena vā
tadubhayaviṣayārthasaṃśayena vā jijñāsāśabdavācyena
tattvajñānanāntarīyakatayā vā parameśvaraviṣayaḥ prahvībhāvo jāyate |
tadāha māmiti-avicchedena prakāśamānaṃ paramātmānaṃ sopādhiṃ
pūrve, carame nirupādhiṃ, bhajante sevante utkarṣayanti | tena
bhaktāścaturvidhāḥ | teṣāṃ madhye'ntyo nityayukto nityaṃ
mayyāveśya mano ye māṃ------| (bha. gī. 12 | 2)
(page 29)
ityuktena samāveśayogena yuktaḥ, nityaṃ ca bhaktyā yuktaḥ, natu ādyatritayavat
phalaprāptau vivartamānabhaktiḥ | tathā ekatra parameśvara eva bhaktiryasya, natu
prādhānyena phale, sa viśiṣṭa iti prakṛṣṭatāṃ nirūpya
parameśvarāveśarūpatayā samastasaṃpannimittabhāvaṃ saṃvādayati
----jñānī tvātmaiva me---| (bha. gī. 7 | 18)
iti | mama pratyabhijñātaparameśvarātmano jñānī ātmā svabhāvaḥ
parameśvara ityayamartho bhaṅgyā uktaḥ, natu jñānino'hamātmeti | etadeva
sphuṭayati jñānī hi bhaktaḥ iti | jñānitvameva nāma bhaktiriti yāvat |
īśvarocitā īśvaratādātmyanāntarīyikāḥ | bahvarthasya vṛttiryasya; naca
anabhidhānaṃ kababhāvādeva bahutvāvagateḥ | lakṣmīśabdāntāt hi
nadyṛtaśca (5 | 4 | 153) iti nitye kapi siddhe uraḥprabhṛtiṣu samānatvāt
naurlakṣmīriti ekavacanāntānāṃ pāṭhastatraiva nityaḥ kap yathā syāt,
dvibahuvacanāntatve tu vibhāṣeti | iyatā maheśvaradāsyaṃ
maheśvarapratyabhijñānaprāṇitaṃ bhaktatvamātmano jātamiti
pratyabhijñāgatamapi samastetyādiviśeṣaṇaṃ kathañciditi vinivedite
jñānitādvārāyite dāsye balādeva saṃkrāntamityukatam | īdṛśena ya
ekakisaṃpadā lajjate, tata eva ārdrāśayaḥ sarasavimalahṛdayaḥ, ata eva
viśvarūpaparameśvarasamāveśocitahṛdayastena | śeṣaḥ
pratyabhijñātasvasvabhāvaṃ parameśvaratādātmyāpannaṃ janaṃ muktvā yaḥ
kaścidanyo bhūtabhaviṣyadvartamānapramātṛprabandharūpo janaḥ, tasya nija
ucito yaḥ prabhuḥ pratyabhijñāpayituśca nijastadviṣayaḥ
bhūuto'nusandherudhāryo jñāninā tu mṛtoddhṛtau |
ityāgamaḥ, tasya prabhorasau saṃbandhaḥ pratyabhijñātṛpratyabhijñeyatā-
lakṣaṇo mahāphalaḥ samastasaṃpadavāptihetuḥ, tasyeti vā pratyabhijñā-
(page 30)
payiturardrāśayasya īśvarasamāveśāt sarvaśakterjanairyaḥ saṃbandhaḥ
pratyabhijñāpayitṛpratyabhijñāpyalakṣaṇaḥ | etat tu vyākhyānadvayamapi
ṭīkāvākyasya asthānapunaruktatāvaham | tasyāpi paramātha iti
vṛttikhaṇḍavyākhyāne hi idamucitam vakṣyate ca īśvarapratyabhijñāpi
janasya uttamaphalā iti | tasmādārdrāśayagatatvenaiva vyākhyeyam | tasya
ārdrāśayasya sarvaśakterīśvarasya ca ya asāviti prabhudāsalakṣaṇaḥ
saṃbandhaḥ, sa mahāphalo vitataphalaḥ svātmopakāra iva paropakāre'pi
paryavasyatyeva | tena samastasya saṃpada ityapi sūtrārthe vṛttau ca ekākiśabdena
sūcitametat | yathā ca prasiddhaḥ sujano'pekṣāvaśena paramasya īśvarasya asmi
dāsaḥ ekākī na saṃpado bhuñje, apitu janamapi pratyabhijñāpayāmi, yena
asyāpi lābhena tuṣyeyamiti parāmṛśati; tathā kathaṃciditi ātmāśayavaśāt
mahata īśvarasya dāsyamityādi upapādayāmītyantaṃ vimṛśati | tathāhaṃ
vimṛśāmi sujanasvabhāvatvāditi vyāptighaṭanāpi sūtravṛttibhyāṃ kṛteti
vuvṛṇoti yo hi iti | yo yaḥ sujano labdheśvaragāḍhaparicayo dīyate'smai sarvamiti
dāsaśabdavācyaḥ, sa evaṃ vimṛśati | sujanaśca granthakṛditi svabhāvahetuḥ |
anevaṃvimarśakatve hi saujanyaviruddhaṃ daurjanyamiti svabhāvaviruddhopa-
lambhāt saujanyaṃ heturvipakṣādanevaṃvimarśakatvāt vyāvṛttamevaṃ-
vimarśakatvena sādhyena vyāpyate iti vyāptisiddhiḥ | paricayapadena prakriyā-
virahito dāsabhāvo dṛṣṭānte vyākhyātaḥ | prasiddhasya ata eva
pratyabhijñāpanāyāṃ kartṛkarmaṇaḥ, natu mukhyakarmaṇaḥ | īśvaram iti
prasiddhamapi māyāvaraṇādaprasiddhamiti bhāvaḥ | taṃ prati iti anyaṃ janam |
nanu dṛṣṭānte īśvaraḥ kartṛkarma, prakṛte tu mukhyakarmeti
śabdasāmyamātraṃ sādhyasya, tataśca yathā gomānayaṃ deśo
(page 31)
vyavahartavyastejoyogāditi dṛṣṭānte gomattvavyavahāreṇa vyāptau
sādhyadharmiṇi māheyīmattvavyavahāro na sidhyati, tathā prakṛte'pi
ityāśaṅkya āha ubhayo'rthaḥ iti | na atra vaiṣamyaṃ kiṃcit |
pratyabhijñāpanaṃ dvikarmakamupakārakaṃ sat saṃpādyatvena sujano
vimṛśatīti hi vyāptiḥ | tataḥ pakṣadharmatābalāt viśeṣaḥ, yena asau
hetusādhyayoḥ kaṃcit doṣamādhatte | ata eko'yamartho dvidhā viśadyate iti
ubhayo'rthaḥ iti uktam | janasya prayojyakarmatā prakṛte-svāminaṃ
pratyabhijānīhīti, svāminaśca prayojyakarmatā dṛṣṭānte-ucitamimaṃ kṛtyeṣu
svaṃ pratyabhijānātu svāmī iti paryāyeṇa prayojyakarmatā | saṃjñāpanavat
pratyabhipūrvo jānātirna buddhyarthaḥ ityāśaṅkāta āha buddhyarthatvāt iti |
jñātasyāpi mohavaśādajñātasya iva ābhimukhyena hṛdayaṃgamībhāvena
jñānaṃ pratyabhijñānam | nanu vyāptiviṣayopadarśanaṃ sūtre na dṛśyate,
tatkathaṃ vṛttāvityāśaṅkya āha tena tasya ca iti | etadarthadvayaviṣaye
vol M00020 · chunkB-eligibility-gita · lines via source.start/end