chunkA-svatyandya

iha punarnīlādayo'nujjhitanīlādibhāvā eva prakāśamānāḥ santaḥ prakāśābhedamayāḥ | tadidameva bhagavataḥ svācchandyam-yat saṃvidātmaka eva bhavan vicitrapramātṛprameyātmanā saṃvidrūpānadhikenāpi saṃvidrūpādhikatayā nirbhāsamānavapuṣā prakāśate ca, tathā vimṛśati ca | anadhikasyāpi adhikasya iva bhāsanaṃ svacchabhāva ucyate darpaṇasya iva | sa hi prākāragṛhahastyaśvapuruṣaghaṭakumbhakārabhedaistadgatāvayavāvayavibhā- vādhārādheyabhāvakāryakāraṇabhāvaprabhṛtibhiśca vyavahāranivahairmanāṅmātramapi svarūpānadhikairapi atiriktairiva ca yat nirbhāsate, tadevaṃ svaccha iti ucyate | kevalamasya tathāvimarśābhāvād- asvācchandyaṃ jaḍatvam | parameśvarastu tathā bhāsamānamātmānaṃ vimṛśatyeva saṃvido vimarśaparyantatvāt | yacca uktaṃ sarvadaiva tathā bhāsamānaṃ syāditi | tatra sarvadeti kadāciditi ca yadi kālaḥ kaścit tannirmāṇanirapekṣaḥ svatantrastat tadavalambanena codyetāpi | naca evam | tathāhi asminkāle dyotyāderna asya śabdasya artho'nyaḥ kaścidṛte tathā bhāsamānāt sūryaparispanditāt | tadetaduktaṃ syāt-tatsūryādivispanditasahabhāvenaiva kasmāt nīlādi viśvaṃ bhāsata iti | tadidamapi kiṃ na codyate-nīlameva pītaṃ kiṃ na bhātīti | nanu evaṃ na nīlaṃ bhāsitaṃ syāt | yadi evam, anyathā bhāsane (page 7) tadeva tatsūryavispanditaṃ nāvabhātameva syāt | saptārṇavamīlananirbhāsitve hi pralayadinameva adyatanaṃ dinaṃ syāt, nādyatanaṃ dinaṃ tadbhāve tadubhayātmanāpi | naca atiriktena vapuṣā bhāti parameśvara iti na kiñcidatra aprātītikam | saṃvedanasyaiva hi svapnasaṃkalpaśāstranirmāṇādau tattadantarvyavasthitabhāvasaṃbhārabahiṣkriyāyāmapi anatireko dṛṣṭa iti pratyuta pratītibahiṣkṛtaparikalpanamaprātītikam | tena śaśvaditi kālaparicchedāsaṃbhavaḥ | acchanneti svarūpānatirekaḥ | svaccheti anatiriktatve'pi atiriktatābhāsasaṃbhavaḥ | svacchandeti vimarśasvātantryayogaḥ | vṛttipadena eṣāṃ rūpāṇāṃ bhagavati śaktimati śive tādātmyāvabhāsa uktaḥ | śaśvaditi kālāparicchannā, acchannā svarūpānyathābhāvaṃ manāgapi abhajamānā, svacchā adhikanirbhāsanamiva sahamānā, svacchandā pāryantikapratiṣṭhāsthānavimarśāśūnyatayā tadvimarśasthānāntaro- payācñālakṣaṇapāratantryaviyuktā vṛttirvartanaṃ svarūpaspanditameva yasya, sa eva aśivarūpasāṃsārikamohāpahastanayogādānandasārabhogā- pavargarūpaparāparaśreyaḥparamārthatayā śivaḥ parameśvaraḥ, tasmai nama iti śāstrakṛt vāṅmanaḥkāyānāṃ tatprahvatāmāviṣkaroti | prahvatā ca uktarūpā bhagavatsvarūpotkarṣadarśanena tadicchāvaśāviśīrṇaśarīra- prāṇādikalpitapramātṛbhāvanāsaṃskārātmakaśeṣavṛttisaṃbhave vyutthānasamayasaṃbhāvyamānasya śarīrādigatapramātṛtābhimānodrekasya apāsanena māyāpramātrabhimānātirekanyagbhāvitasaṃvidātmakasvasvarūpa- tāyā unamagnatātmakaḥ samāveśaḥ | tādṛśaṃ śivasvarūpaṃ pradhānapramātṛtayā adhiśaye nyakkaromi māyāpramātṛbhāvābhimānamiti anyanipātavat dyotaka eva ayaṃ namaḥ śabdaḥ | yattu namaḥśabdasya svarūpaparatvamabhidhīyate, tat na manoramam | nahi bhagavati namaḥ- (page 8) śabdasvarūpārpaṇena kiñcit | gītanyāyena hi namaḥśabdaḥ śrūyamāṇo bhagavati paritoṣamādhatta iti śapathaśraddheyo'yamarthaḥ | svāhādīnāmapi homādau dīptyabhivṛddhidevatārpaṇatarpaṇaprabhṛtirdyotya eva arthaḥ, na svarūpaniṣṭhatā cādinipātavat | svarūpaparatve tu caḥ paṭhita itivat sattvarūpatāyāmanavyayatvaṃ syāt liṅgasaṃkhyādiyogaprasaṅgāt | arthasya ca śabdena ko yoga iti tadyoge caturthī vighaṭeta | namaskaroti namasyatīti namaḥśabdamuccārayatīti arthaparyavasāne parameśvaramiti bāhyakarmasaṃbandhānupapattiḥ | vācika eva ca tadā namaskāro mānaso'pi vā syāditi kāyiko namaskāraḥ kathamiti traividhyaprasiddhyayogaḥ | asmatpakṣe tu manasā vācā kayena svātmānaṃ prahvīkurvan nyagbhāvayan bhagavantamutkarṣayatīti namasyaterarthaḥ iti sarvamupapannam | yadvakṣyati jayanamaskārādyabhidhānenāpīśvarasyotkarṣaḥ khyāpanīyaḥ svātmanaśca tatpravaṇatā iti | āgameṣvapi namaḥsvāhāvauṣaḍādīnāṃ vividhasiddhijananopayogitayā jātiśabdavācyānāṃ tattadarthadyotakatvameva abhidhīyate | saṃbhavantaṃ ca arthopakāramanādṛtya svarūpakṛtopakāra- samāśraye ko grahaḥ | tadevaṃ yato viśvaṃ nirbhāsate, yatra ca viśrāntaṃ nirbhāsate, yadicchayā ca prakāśate, yaśca viśvasya prakāśamānasya ātmā, yacca viśvatrāpi nirbhāsamāne'nāvṛtameva, anādhikyenāpi ca yatra viśvaṃ yasya svātantryāt adhikamiva nirbhāsate, tadeva paramārthatattvaṃ pradhānatayā utkṛṣṭam, anyattu asmadādi tatpravaṇamiti ayamatra pradhānābhidheyaḥ śāstrārtho hṛdaye praveśitaḥ, yena vivartapariṇāmaprabhṛtipakṣāntar- apratikṣepaḥ | vivarto hi asatyarūpanirbhāsātmetyuktam | nirbhāsate ca asatyaṃ ceti kathamiti tu na cintitam | pariṇāme tu rūpāntaraṃ tirobhavati, rūpāntaraṃ (page 9) ca prādurbhavatītyuktam | prakāśasya tu rūpāntarābhāvāt tattirodhāne syādāndhyam | aprakāśaśca prādurbhavan naiva prakāśeteti ubhayathāpi suptaṃ jagat syāditi na paryālocitam | pratibimbavāde ca svacchatāmātraṃ saṃvedanasya, na svātantryamiti tatsamarpakavastvantaraparyeṣaṇā kartavyā | avidyā ca anirvācyā vaicitryaṃ ca ādhatte iti vyāhatam | pārameśvarī śaktireva iyamiti tu hṛdayāvarjakaḥ kramaḥ | tasmādanapahnavanīyaḥ prakāśavimarśātmā saṃvitsvabhāvaḥ paramaśivo bhagavān svātantryādeva rudrādisthāvarāntapramātṛrūpatayā nīlasukhādiprameyarūpatayā ca anatiriktayāpi atiriktayā iva svarūpānācchādikayā saṃvidrūpanāntarīyaka- svātantryamahimnā prakāśata iti ayaṃ svātantryavādaḥ pronmīlitaḥ || evaṃ parameśvarasvarūpe samāviśya granthakāraḥ sūtravṛttyarthaṃ pūrvapakṣottarapakṣaiḥ samuddhāṭayiṣyan tarko'pratiṣṭhaṃ iti apratiṣṭhatā, adyāsmānasataḥ kariṣyati sataḥ syāsnūnatho naśvarān iti svaśaktipradarśanamātrasāratayā gomayapāyasīyanyāyopahāsena paramārthānupayogitā, aho dhigvyākhyātṛgrahamitarahevākabhṛtaka- maho tarkasyāntaḥ kvacidapi na labhyaśca vibudhaiḥ | iti tatkāritvataddveṣitvārdhavaiśasayogādaprāṃāṇikatvaṃ vahnirna yasya salilam iti abaddhābhidhānamātramatra mā saṃbhāvīti ślokatrayeṇa ghaṭayati khapuṣpaṃ satkartum ityādinā | eko'piśabdo bhinnakramaḥ tathā iti ca | deśe kāle pramātari ca sarvatra asattvena viditaṃ khapuṣpamapi sat saṃpādayituṃ, tathā puraḥ sphuradapi sarvasya vartamānatayā deśanaikaṭyena ca prakāśamānam, ata eva vastu yat tadapi asat saṃpādayituṃ prabhavanaśīlaḥ san (page 10) jagadidaṃ bhāvābhāvarūpaṃ cakitamiva svarūpe anavasthitamiva karomi iti sāmarthyamātmani saṃbhāvaye | vādasya pakṣapratipakṣaparigrahasya | ārambhakāle cikīrṣāyām | yat yathā pakṣatayā vā pratipakṣatayā vā kartumicchāmi, tanme tathā saṃpadyate iti eṣā yasya uktiḥ, tathā iti svasāmarthyaprathanābhiprāyaprakāreṇa, sa sphuṭameva ātmano nindāṃ karoti | yadartharahitamabhidheyaprayojanaśūnyavacanamasamāptaṃ ca apariniṣṭhitābhidheyaṃ niyamanidānābhidhānābhāvācca asaṃbhāvito- paramaṃ mama prekṣāpūrvakāritāvirahāt prasarati svayameva pravartate, tatra ca prakupitāntaravātābhidhānadhātuprakṣobha eva nimittaṃ bhavati | yo hi tadeva nīlaṃ pītamiti; na nīlaṃ, pītamiti; na nīlaṃ, na pītamidamiti vā brūyāt; sa unmattadhaureya iti praśaṃsāṃ muktvā na stutyantarapātraṃ bhavet | tadīdṛśena pathā svasāmarthyapradarśanamunmādapradarśanameveti tātparyam | naca kevalamunmādamātram, yāvat paro'pi amunā mārgeṇa nīyamāno vitāritaḥ syāditi mahat pātakārjanamiti darśayitumāha jaḍānāmiti | upayuktapramāṇavṛttā api hi gurusevāśāstraśīlanādiprayatnaśataiḥ, athaca ya evamaprekṣāpūrvakāriṇaḥ, ta eva jaḍāḥ, teṣāṃ ye upayuktaśāstrārtha- samyagvikāravirahalakṣaṇāpariṇāmaprabhavā udgārā abhidheyaprayojana- śūnyā ananusaṃdhāne'pi haṭhapravṛttā udgārasthānīyavātaprakṣobha- pralāpāḥ, tairdūṣitā ruciḥ svā dīptiḥ paramārthasvarūpalakṣaṇā yasyāḥ, yasyāṃ ca asatā rūpeṇa tasya sataḥ pāramārthikasya rūpasya saṃkīrṇatvaṃ vyāmiśratvaṃ yat tatsāmarthyāt sā tādṛśī; arthānāmarthayitṝṇāṃ pramātṛṇāmarthyamānānāṃ ca prameyāṇāmāvaliḥ parasparonmukho'pi yugalakamayaḥ samūhaḥ parito mlāyati unmukhatoddhurakandharatāṃ hitvā avanamati iva svakarta- (page 11) vyaudāsīnyaṃ pratipadyate | yathā mandāgnīnāmaudarikāṇāmatibhojanājara- ṇajanitairugārairbhogotsukāpi kācit mugdhā sarvatra bhogye tāmbūlādāvapi asatā aśuddhena rūpeṇa saṃkīrṇatāmiva ullikhantī ata eva vināśitabhojanādya- bhilāṣā arocakadoṣeṇa mlāniṃ pratipadyate | etaduktaṃ bhavati-mugdhamater- lokasya laukikavaidikaprabhṛtidṛṣṭādṛṣṭaprayojanakartavyaviśeṣaviṣayasaṃtati- pravṛttibhājastādṛśamṛṣāpāṇḍityapralāpairbhagnarasā rucirjāyate, naca paramārthatattve kvacana avatāryate apratiṣṭhānāt | tasmādīdṛśena svātmani unmādadāyinā paramapakurvatā ca kiṃ pāṇḍityena | īdṛśaṃ tu tadyuktam- ityāha yathāvastūdgrāha iti | yat yat vastu, tasya tasya utkarṣamudrekamun- magnatāṃ ca gṛhṇatāmamī pratipādyā ityatra arthe upayogī pūrvapakṣatad- dūṣaṇasiddhāntasamarthanātmā tatsamarthācaraṇalakṣaṇo yaḥ prayojakavyāpāraḥ, tatra graho rasaḥ sa eva bhūmnā prāśastyena atiśayena satataṃ ca vidyate yasya tādṛk yo vastuto vidvān tathaiva vetti, natu anyathā, natu anyathā paśyati, anyacca brūte, vidvāṃśca prekṣāpūrvakārī, tatra sthitā tatra viśrāntā | sā arthāvalī | vigatā śāntā śaṅkā yasyāḥ, yasyāṃ ca | sā pramātṛprameyavargātmikā āśvasiti kartavyaparilopayogābhāvāt laukikālaukikadṛṣṭādṛṣṭaviṣaye taduttīrṇaparamārthatattvaviṣaye ca dhṛtimābadhnāti | yatastādṛśo vidvān sarvasya viviktatvaṃ vivekaṃ bhinnaviṣayatayā virodhaparihāraṃ paropakārameva svaphalaṃ paśyan dadāti | tathāhi yat yathā prakāśate, tat tathā prakāśasyaiva mahimeti dṛṣṭau sūkṣmatvatāratamyaprakāśāt kiṃ na pāramāṇavatvaṃ, sukhādijanakatvāt kiṃ na tādātmyaṃ, saṃvedanābhāve kiṃ na andhatamasaprāyaśūnya- śarīratvaṃ ghaṭādeḥ śarīrapramātṛmātra- (page 12) viduṣo vā bālāṅganāpāmarāderaparalokitvaṃ sphurati hi, yastāvadahaṃ, so'haṃ dehabhasmībhāve na kaściditi parameśvarasaṃvidabhedabhājo bhāvā api parameśvarasvarūpāḥ pramātāro'pīti vicitraśaktiparisphuraṇameṣāṃ paramā maṇḍanā, natu alpāpi khaṇḍanā | kevalaṃ tāvanmātrabhāgaparigraha- grahikā vivadante andhā iva hastiśarīre karapucchādibhāgasparśanadvārotpanna- samucitakarivikalpāḥ tadapi vivadanameṣāṃ parameśvaraśaktivijṛmbhāmātraṃ na kaṃcana doṣaleśamāvahatīti | yathāca sā sukumāramatiḥ kācana tasmāt jaḍodgāravyāptāt deśāt kenacit tadabhiprāyavedinā asaṃmatena jaḍena saha viviktatvaṃ dūratvamāpādyate | avidagdhaloko hi tāṃ mlāyatīyamarocakeneti paraṃ paśyati, natu atra jaḍodgārajanitatvamaruceriti jānīyāt | sāpica evameveti | yadā tu tāmbūlāsavabhojanāderyat yat vastu, tatra tatra utkarṣasvīkāranipuṇaṃ taddhṛdayaṃ graheṇa gāḍhena saṃpādyate; tadā sā nijaruciprabodhādāśvasiti mlāniṃ tyajati | kācana ca kumārī prabhodhābhimukhamadanāṅkuropakaraṇa- kalitahṛdayāpi tathābhūtaudarikodgāradūṣitarucirevaṃbhūtāḥ khalu puruṣā bhavantīti mlāniṃ nītā, kenacit vidagdhena vivikte vigatāśaṅkā tadekāvabaddhapremaparatantrā kṛtā, laukikabhojanādibhogarasajñā lokottararatirasāsvādābhijñā ca saṃpādyate | tathā paramārthapaṇḍitenāpi siddhimokṣalakṣaṇaparāparaśreyaḥ-prāptyānandocitā pramātṛprameyamayī trilokī saṃpādyate | nityayogādyabhidhānāya lāghavaprāptamapi tadasyāstyasminnityetāvati matvarthe vihitaṃ bahubrīhimapahāya tatpuruṣāt matvarthīṃyaprayogaḥ kṛtaḥ | jaḍānāmudgāraiḥ iti bahuvacane tādṛśīṃ pracuratāmapariniṣṭhāṃ ca abhidhattaḥ | viduṣi iti tadvaiparītyena ekatvavivakṣayā paramārthapaṇḍitaḥ (page 13) paramārthavidagdhaśca durlabha iti uktam | kasmiṃścit iti lokottare | nanu tādṛgasau yadi kaścideva, tadasaṃbhāvanīya eva astitveneti āśaṅkya āha te kḷptāḥ kila iti | etaduktaṃ bhavati-parameśvarecchaiva svarūpapracchādanaṃ ca svarūpaprakaṭanaṃ ca vidadhatī avaśyaṃ tādṛśaṃ prasūte paramārthapaṇḍitaṃ, kevalaṃ māyārāśirbhūyān vidyāvattu tanutaraṃ tejaḥ | tathāhi rodasīśabdavācyasya dyāvāpṛthivīdvayasya yat vibhajanamasaṃ- kīrṇatvajñānaṃ viśeṣeṇa ca bhajanamapātakatayā sevanaṃ bhogayogyatvam, atra kartavye sapta kulaparvatāḥ kḷptāḥ samarthā nirmitāḥ, parvataśata- pūrṇe'pi jīvaloke saptaiva, na adhikāḥ | naca atyantaṃ na nirmitāḥ | rātrindinasya ca tamaḥprakāśarūpasya satkāre candrārkau dvāveva | natu maṇiprabhṛterbahutaratejovargasyāpi atra śaktiḥ | naca tau na sṛṣṭau | yadi hi sūryo na syāt, rātrireva syāt, sāpi vā na bhavet | prakāśarūpatājñāne hi tadabhāvastama iti jñānam | jātyandho'pi antaḥsaṃkalpārūḍharūpādi- prakāśaṃ jānanneva bahistadaprakāśamandhatamasaṃ vetti, suptamūrcchitatāyāmandhatamasasya prathamapraveśa eva prakāśasaṃskāra- vaśādavabhāsaḥ, natu tadekavaśībhāvāvasthāyām | tadā hi na kiñcit nirbhātamiti ca saṃsmaraṇaṃ sarvaśūnyasaṃvedanamāvedayeta | naca andhatamasaṃ sarvaśūnyameveti vakṣyāmaḥ | tathāhi kāpilaiśchāyā sapratighavastudharma iṣṭā, ābhidharmikaiśca tamorūpabheda eva | nimīlitanetrasya hi bahirandhatamasamiti na pratipattiḥ, apitu unmīlitadṛśa eva | ālokaśūnyatāyāṃ tatra na paraṃ paśyāmīti saṃvit, natu tamaḥ paśyāmīti | yadi ca sūrya ekarasasphuṭasvabhāva eva syāt, tat dinameva syāt | yadā tu svaraśmisaṃkramaṇapūryamāṇamaṇḍalābhogaścandro'sti (page 14) sūryateja eva tathā vaicitryeṇa āste yena sadapi asadiva, tadā rātrirnāma bhāti | anayā bhaṅgyā niśākaratvaṃ candrasya, natu sūryodaye dinamiva candrodaye niśetyevamatra vivakṣitaṃ mantavyam | yathāca kulaparvatāḥ, yathā ca candrārkau, tathā īśvareṇaiva viśvādhārakatvāt dhātrā sadasatoryuktāyukta- yorbhāvābhāvayośca vivekakaraṇe yo vidhiravicalo nyāyaḥ, tatra kaścideva, na sarvo vipaścijjanaḥ, samyak paśyaṃśca niścinvaṃśca sṛṣṭaḥ, natu na sṛṣṭaḥ | kileti saṃbhāvanāyām | apoḍhaṃ vyāvartitaṃ gāḍhamanādikālasaṃsāra- vāsanāvaśaprarūḍhamapi timiramakhyātilakṣaṇaṃ yayā prakṛṣṭajñāna- lakṣaṇayā prabhayā arciṣā, tayā bhāsvaraḥ svayamatamorūpaḥ, paraṃ ca svarūpamajjanena atimiraṃ prakāśamayaṃ kurvan | ayam iti guruprabandhaṃ prācyakālaṃ bhāsamānarūpaṃ svātmānaṃ vartamānaṃ śiṣyapraśiṣya- santānaṃ ca bhāvinaṃ paśyannavicchīnnavidyāvabhāsanaḥ parameśvara iti darśayati | viśeṣeṇa paśyatīti vipaśyaḥ paramasarvajñaḥ, tadvadācaran bhāvatattvaṃ cetati yaḥ sa vipaścit | śapathadvipaśyannasugatavaditi ? cetayate vipaściditi hi sūtrāntaḥ svaparavimarśakṣamacittattvayutaḥ syādvipaścittu iti | paraṃ vimṛśatīti ṇici kvipi paraṃ vimṛśantī cidasya iti śrīvṛhaspatipādāḥ | evaṃ krameṇa alpālpatayā parametadavatiṣṭhate, natu sarvathaiva asambhavo'sya arthasyeti uktaṃ bhavati | evaṃ tattvaniṣṭhameva pāṇḍityam | tacca pariniṣṭhitameva sat paropakāraniṣṭhaṃ bhavatīti abhidhāya kariṣyamāṇa- ṭīkāprayojanaṃ sūtravṛttiṭīkānāṃ ca ekagranthakāranirmitatvam, ekavaktaprayojanatve'pi ca granthabhedanirmāṇasāphalyaṃ darśayitumāha trayyāṃ vāci iti | trayo'vayavāḥ paśyantīmadhyamāvaikharīti yasyāḥ sā trayī parāmarśarūpā kroḍī- (page 15) kṛtābhinnasamastaparāmarśanīyarāśiḥ parā bhagavatī | vakti svarūpaṃ vimṛśatīti vāk, tasyāṃ ca etat iti paridṛśyamānaṃ vāṅmayaṃ pramitilakṣaṇaparāmarśarūpasaṃvedanānuviddhatayā śabdanaikaśarīraṃ viśvaṃ yathā krameṇa vikasitaṃ, paśyantyāṃ vikāsonmukhaṃ, madhyamāyāṃ vikasat, vaikharyāṃ pṛthaktayā parāmṛśyamānatvena labdhavikāsam | yadvacca gāyatrī adhikṛtapreraṇānirmāṇanipuṇanijahṛdaya- gaganasadoditabodhādityaprabhāpratibhārūpā amutra iti āmuṣmikaphaladāna- nimittam; yadivā amutra viśvaprasiddhe antaḥpraṇavanigamātmani krameṇa vikasitā antar iti karavai iti saṃkalpabhūmau vikāsonmukhā, karmaprārambha- kāle omiti abhyupagamarūpatayā mantraprāthamyaprathanarūpatayā ca vikasantī | tataḥ karmasaṃpādanasamaye ṛgyujaḥsāmatatsamudāyalakṣaṇā trayī saṃpādyahautrādhvaryavaudgātravrahmatvasphuṭībhāvāvasthāyāṃ labdhavikāseti laukikaṃ phalabhūtaṃ vaicitryaṃ vaidikaṃ ca tatkāraṇabhūtaṃ dṛṣṭāntatvena uktam ; yadi vā antarāditraye, amutra ca paśyantyādike traye kramavikasitā gāyatrīti | athavā antaḥpraṇavaṃ praṇavasya antarmadhye yat nigamātmakaṃ trayamṛgādi sravatyanoṅkṛtaṃ pūrvaṃ purastācca viśīryate | (ma. smṛ. 2 | 74) iti nayena praṇavatādātmyena sarve vedā-| (ka. va. 2 | 15) iti nayena ca, tatra yathā gāyatrī kartavyaprārambhe pratibhārūpā krameṇa vikāsameti | sāhi pratibhā sāmasu gītirūpeṣu nādātmatāṃ gṛhṇatī, ṛkṣu karmaguṇadevatāpraśaṃsātmakārtharūpatāsūtraṇaṃ svīkurvāṇā, yajuṣṣu kartavyātmanā sphuṭībhavati | vedyaṃ dharmādyupāyaṃ niścayaṃ gamayatīti nigamo vedaḥ | tadvadīśvarapratyabhijñā sūtravṛttyoḥ (page 16) sphuritahṛdayā yā, sā iha vivṛtau vyaktiṃ gatā | śanaiḥ krameṇa īśvaraḥ pratyabhijñāyate yayā dṛkkriyātmakaśaktyabhijñānadarśanayā pratīpamābhimukhyena jñānopāyabhūtayā svātmani īśvaravyavahārasādha- napramāṇapaddhatyā, sā sūtre sphuraddhṛdayā, vṛtau sphuritasārā, vivṛtau tu vyaktā sarvajanagocaratāṃ gatā | sphuraṇaprārambhaḥ sūtre sphuraṇanirvāhastu vṛttāviti paramārthata aikyamanayorekakālakṛtatvāt, vibhāgakalpanayā tu bheda iti darśitam | etaduktaṃ bhavati-yathā paravāktattve vibhāgahānyā viśvaṃ sthitaṃ, paśyantyāmāsūtritabhedaṃ, madhyamāyāmunmīlitabhedaṃ, vaikharyāṃ bhinnaparāmṛśyamānarūpatayā sphuṭībhūtabhedāvabhāsaṃ; tathaiva bhinnānāmadhikāriṇāṃ bhinnāmarthakriyāṃ vidhatte, tathā paravāktattvasthāne śivābhinnaśāstrakārasaṃvedanaṃ tādātmyena yat vartamānaṃ paramārthatattvaṃ sāratvācca hṛdayaśabdavācyaṃ, tat parapratipādyajanaviṣayatāpattiyogyatālakṣaṇasphuraṇātmakabhedāsūtraṇayā sthitaṃ sūtre, vṛttau tu tadeva unmīlitaṃ, vivṛttau tu ākṣepapratisamādhānadiśā sphuṭībhūtaṃ sarvajanapratipattiyogyatālakṣaṇabhedaṃ bhavatīti tasya tasya adhikāriṇo vividhaphaladāyitayā hi agṛhītadarśanāntarajanitabhedavāsanā- grahāḥ sūtramātrāt vṛttisahitādabhivinītāḥ santo vṛttyanapekṣasūtrārtha- mātrapariśīlanadiśā parāparasiddhibhājo jāyante | tīrthāntarapariśīlanotthita- mithyādṛṣṭayastu vivṛtirūpayā ṭīkāyā apasāritatathāvidhavimohāḥ sūtravṛttyarthaviśrāntahṛdayāḥ krameṇa sūtrārthabhāvanāviyogaviśrāntyā tathaiva śāstrakārasaṃvedanarūpaparahṛdayāvibhaktatattvatayā siddhyantīti | yathāca pratibhātmani sarvaḥ kartavyakalāpogalitabhedaḥ krameṇa karmārambhaparyantatāṃ pratipanno viśvavyavahārasiddhihetuḥ, evamātmasaṃbodho guruhṛdayaviśrāntaḥ sūtrādiṣu krameṇa (page 17) sphuṭībhūtaḥ pratipādyapratipādakabhāvena niḥśaṃkena nirvivādena ca sphuṭatāṃ pratipadyate iti | sūtryate'rtho yena, tat sūtram | sūtrasya svābhidheye vartanaṃ vṛttiḥ, tatpratipādakatvāt sūtrārthodbhedano grantho'pi vṛttiḥ | śāstrārthasya saṃvṛtasya ācchāditasya iva śaṅkyamānaparamatapāṃsurāśi- prāyāvaraṇāpasāraṇena apagatāvaraṇatvaṃ vivaraṇaṃ vivṛtiḥ, tatpratipādaka- tvāt grantho'pi | sa eva ṭīkā ṭīkyate avagamyate hṛdayabhūmisaṃcaraṇacāturya- yogyo'rthaḥ kriyate yayeti | tathā ca vakṣyati- ṭīkāyāmathaca kramopacayavat-| iti | yadi tu striyāḥ khalanau vipratiṣedhena | iti lakṣyaṃ nādriyate, tadā vṛttiśabdo vivṛtiśabdaśca karaṇe vyutpādyaḥ; vṛttiśabdastu adhikaraṇavyutpattyā yadi arthe, tadā granthe upacārādeva vṛttiḥ | evamiyatā ṭīkāpi granthakāreṇaiva kṛteyuktaṃ bhavati | nahi anyapramātṛtattvage paśyantīmadhyame, pramātrantaraviśrāntā ca vaikharīti saṃbhavati | nāpi anyasya karmopakramaḥ, anyasya kartavyanirvāhaṇamiti saṃbhavo'sti | yatrāpi ubhayaṃ kāvyasamasyāvārakapaṭasamāpanādau syāt, tatrāpi mūlasphuritatāvadekābhiprāyanirvāha eva tathā bhavati ekīkāra eva na anyatheti | tadanena sūtravṛttivivṛttitritayaviracanena sarva upakṛto bhavatīti pradarśya prayojananirūpaṇapuraḥsaraṃ tātparyābhidhānadvāreṇa ādivākyamavatārayati śāstrārambhe ityādinā | ucite kartavye yat vighnaśamanaṃ, tat yatnopārjanīyamiti śāstrārambha padam | yadāhuḥ śreyāṃsi bahuvighnāni------------| (page18) iti | vighnanti vilumpanti kartavyamiti vighnāḥ ādhyātmikādayo'navadhānadoṣā- dayastrividhā upaghātāḥ, tadadhiṣṭhātāraśca devatāviśeṣāḥ | te ca prakṣīṇamohasyāpi māyāsaṃskārāvinivṛttaśarīraprāṇaprabhṛtigatapramātṛ- bhāvasya pratyagātmanaḥ prabhaveyurapi icchāvighātāya, viśeṣataḥ samastalokamabhyuddhartuṃ parigṛhītodyamasya | lokagatadharmādharmaparispandena tadadhiṣṭhātrā ca devatāvṛndena saṃsāraparirakṣaṇaparigṛhītakṣaṇena avaśyaṃ vighnasaṃghasaṃghaṭanā kriyate | yathoktaṃ vighnāyutasahasraṃ tu parotsāhasamanvitam | praharatyaniśaṃ jantoḥ sadvastvabhimukhasya ca || viśeṣato bhavāmbhodhisamuttaraṇakāriṇaḥ | ityādi | tadasau vighnasaṃghāto yadi paraṃ tādṛśālaukikodyogayojakena bhagavataiva anugrahātmakacaramanijakṛtyanirvāhaṇakāriṇā vihantuṃ śakyate iti pratyagātmani śarīrādau tadrūpatātiraskāreṇa avanatirūpeṇa prathamasamaye parameśvarasvarūpotkarṣaṇaparāmarśātmā samāveśaḥ mukhyatvaṃ kartṛtāyāstu------| (3 | 2 | 12) ityādivakṣyamāṇalakṣaṇaḥ svīkāryaḥ | tatra hi sati viśvamapi svātmabhūtama- bhinnasvatantrasaṃvinmātraparamārthaṃ bhavatīti kaḥ kasya kutra vighnaḥ | anantaraṃ tu granthakaraṇakāle yadyapi pratyagātmaprādhānyameva anusandheya- manyathā vaikharīparyantaprāptinirvāhyaśāstraviracanānupapatteḥ, tathāpi tatsamāveśasaṃskāramahaujojājvalyamānanijaujaḥ samujjhāsitabhedagrahatayā na prabhanti vighnāḥ | naca māyādhikāriṇi brahmaviṣṇvādau ucitaḥ samāveśaḥ iti paramagrahaṇam | pratirlakṣaṇe, tena hetunā yataḥ prahvatā bhavati anyathā na same nyūne (page 19) vā prāmāṇikasya prahvatā ucitā, itthaṃ bhūtākhyāne vā viṣayaviṣayibhāve pratiḥ | prakarṣeṇeti anyatiraskāreṇa hvayati śabdayati tādrūpyaṃ parāmṛśati tadguṇānupraveśaspardhāvāniveti prahvaḥ | ātmani iti śarīrādau pratyagātmani | tathāhi śūnyabuddhiprāṇakaraṇedehe sati nirvāhyaṃ śāstrasaṃpādanamanyanirodhena paramārthatādhyavasāyena śabdanirmāṇena paropadeśena ceti | tatra avaśyāvalambanīye dalakalpe pārameśvaraṃ svarūpamanuprāṇakaṃ vedakatvena samāśrīyate parāmṛśan iti śatṛpratyayena idamāha | āsādya iti, yadyapi pūrvakāle dhātvarthe vartamānāt dhātorbhāve ktvāpratyayovidhīyate, tathāpi dhātusaṃbandhabalāt tadvākyārthānuprāṇakatvena ktvāntārthaḥ pratīyate | pūrvamāsavaṃ pivati tato gāyatīti hi vākye yādṛśaṃ kriyayoḥ paurvāparyamātraṃ pratīyate, na tādṛśameva āsavaṃ pītvā gāyatīti, apitu tadāsavapānamupakāratvena pradhānavākyārthānuprāṇakatvena anuyāyi iva bhāti | kevalaṃ pūrvotpannatāmātraṃ paurvakālye, natu utpadyaiva niranvayaḥ pravilaya iti evaṃ jātaṃ cet parameśadāsyāsādanaṃ, tatsvajanena na vilambaḥ kartavyo vilambe māyāsaṃskāratiraskāreṇa aśaṅkitopanataparameśvaratādātmyāpavarga- saṃbhāvanayā paropakārasaṃpatterabhāvāt | anāsādita tatsvarūpasya tu śāstrakaraṇe pratārakatvādavaśyamāsādanasāmanantaryeṇaiva paropakārakaraṇamucitam, natu vilambanīyam | tena parameśaguruprasādocitaṃ śuddhāśuddhādhikārisadāśivarudraviṣṇuviriñcādyuttīrṇaparameśvara- dāsyāsādanaṃ sajjanatvalābhapūrvakasya paropakāraiṣaṇānimittakasya sarvasaṃpadavāptiprayojanopāyasya īśvarapratyabhijñopapādanasya pratyaṃśaṃ nirvāhakatvena vartate iti āsādya iti ekavākyatāprayogeṇa uktamiti śatrā vicchedābhāvolakṣaṇatvaṃ (page 20) hetutvaṃ ca prahvatāparāmarśasya dyotitamiti prayojanameva prādhānyena pravartakam | tata āha pravṛttaye iti | tatra phalaṃ pradhānatayā vākyārtha iti darśane prayojanameva phalarūpaṃ vākyārthe upapādanasya tatphalahetubhūtapratyabhijñākarmakasya tatraiva viśrānteḥ | karmavākyārthamate'pi karmārthatvāt kriyāyā abhidheye pratyabhijñālakṣaṇe'rthe yadyapi śabdāt jhaṭiti prādhānyaṃ pratīyate, tathāpi tasya saṃpaddhetutayā viśeṣaṇāt saṃpadeva pradhānatvena bhāti | evaṃ kriyāvākyārthavāde'pi | sā hi karmārthā, phalārthaṃ ca tat | abhidheyaṃ tu upadiśyate | prāpye'pi phale upāyasya duṣṭatā mā śaṅkīti | tathāca vakṣyatyeva avatāratā ityādi | śāstrakāraḥ iti, parapratipādanopāyarūpaṃ mohāpasāraṇaphalaṃ svasaṃvitsiddhe svaprakāśe'pi pramātṛtattve maheśvare smāryate sa paraṃ paro dṛṣṭasādharmyāt | iti nyāyena vyavahārasādhanaṃ pramāṇaṃ śāstrarūpaṃ ya upadiśati | ayamāśayaḥ-na iha kalahapūrvaka eva prastāvapūrvaka eva vā kīnāśadāna- diśā mahatāṃ paravyutpādanopadeśaḥ, apitu ------balāttattve niyojayet | iti kāruṇikatvena | tatra ca śrotaiva tāvadupalālyāpi pravartanīyaḥ iti evaṃvitatavitataparārthānumānasvabhāve śāstre mūlabhūmau pravartakaṃ prayojanamabhidhātavyam | tata eva saṃśayadiṣoḍaśapadārthadṛṣṭyā nirūpyamāṇo nyāyaḥ paraṃ samyak vyutpādayatīti akṣapādamuninirūpitā- meva dṛṣṭimanujjhan samyagvyutpādakaḥ śāstrakāraḥ iti ucyate |