chunkV3-M-agama-dvitiyo-close-k12-20

evamudbhavamuktvā nyagbhūtatāmāha sūtreṇa mukhyatvaṃ kartṛtāyāśca bodhasya ca cidātmanaḥ | śūnyādau tadguṇe jñānaṃ tatsamāveśalakṣaṇam || 12 || yadā punaḥ kartṛtāyā mukhyatvaṃ, tannāntarīyaka evaca śūnyādermeyatāṃśasya guṇībhāvastatra ca acidrūpe guṇībhūte --------------------------svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4) iti yo malavyāpāro'bhūt tasya apahastanāt bodhasya api cidātmanaścidrū-patāyāṃ pradhānasvabhāvasya mukhyatvam, tadā etadajñānarūpamala-pratidvandvitayā samāveśalakṣaṇaṃ satyasvarūpe samyagāsamantāt praveśalakṣaṇaṃ jñānaṃ yallābhena jñānī, yadabhyāsena ca dehaprāṇādāvanantasaṃviddharmātmakavibhavasamāsādanāt yogī bhavati | etaduktaṃ bhavati-yadā ahaṃbhāvaḥ svātantryadiśaiva vyāpitvanityatvādiparāmarśabalāt (page 328) śūnyādeḥ prameyīkṛtādunmajjya iva āste, tadā turyātītatā; tadāpica śūnyādisaṃskāro'pi asti,-iti avyatirekaturyātītasamatā eva | yadātu parāmṛṣṭanityatvavyāpitvādidharmakaiśvaryaghanātmanā ahambhāva- siddharasena śūnyādidehadhātvantaṃ vidhyate yena prameyatvāt tat cyavata iva, tadā turyadaśā; yadāpi viddho'sau prāṇadehādidhātuḥ saṃvidra-sena abhiniviṣṭo'tyantaṃ kanakadhāturiva jīrṇaḥ kriyate yena sa drutarasa iva ābhāti kevalaṃ tatsaṃskāraḥ, tadāpi turyātītadaśā sā bhavati | sā iyaṃ dvayī api daśā samāveśo yallābhāya anyadupadiśyate | yat gītaṃ mayyāveśya mano ye---------------------------| (12|2) iti upakramya athāveśayituṃ cittam--------------------------| (12|9) iti | tasyaivaca pallavabhūtāḥ parameśvarastutipraṇāmadhyānapūjādayaḥ | teṣāṃ hi prahvībhāvaḥ svātmaguṇīkaraṇaṃ parameśvararūpapradhānatāpādanaṃ tattvam abhyāse'pyasamarthaḥ san matkarmaparamo bhava | (gī. 12|10) ityādi, dehapāte tu ekaghanā eva śivateti tadā samāveśādivyavahāro na kaściditi sūtrasya piṇḍārthaḥ | tamavatārayati tasyaiva iti | sūtravṛttyoḥ sāmyaṃ karoti pūrvasūtra ityādinā | pūrvasūtre tāvat kartṛtvamuktaṃ tadeva dehānusṛtaṃ kevalaṃ, tasya pūrvaṃ guṇatā uktā; atra tu pratipakṣabhūtā pradhānatā tatra astīti ṣaṣṭhyā sūtre yaduktam, tat vṛttau prathamānirdeśena nirdiṣṭasya api śūnyādeḥ paścādguṇatāpradarśanena vivṛtaṃ; natu sākṣāt | nahi kartṛtvasya prādhānyamiti vṛttirasti | nanu śūnyādeḥ paścādguṇīkaraṇaṃ cet (page 329) prāk kṣālanāddhi paṅkasya---------------------------| itinītyā kiṃ pūrvaṃ prathamānirdeśena prādhānyaṃ khyāpyate | āha vicāryamāṇatā iti tat tāvadiha prakṛtaṃ vicāraṇīyamiti pradhānaṃ mukhyatā | guṇatā iti tatpṛṣṭhe vicārasya śarīramityarthaḥ | nanu spaṣṭa- meva kartṛtvasya prādhānyaṃ vṛttau kiṃ na darśitam, kimanayā bhaṅgyā | āha kartṛtva iti kartṛtāyā mukhyatve śūnyāderavaśyaṃ guṇatā, tasya tu mukhyatve tasyā iti anayā vṛttyā pratipādite tulānatyunnatinyāyo labhya-te | eṣā hi vṛttiravaśyaṃ sūtrārthamanusarantī kartavyeti yojanāyāmevaṃbhūto nyāyaḥ pratīyate | kimanena pratīteneti cet, ucyate itarathā iti | yadi eṣa nyāo na pratīyeta, tadā pūrvasūtre kalodbalitam---------------------------| (3|2|11) ityatra śūnyāderguṇatve pratisambandhitvanirdeśena pradhānatvaṃ yadarthāpannaṃ, tat vṛttau na prakaṭīkṛtaṃ bhavet; anena tu nyāyena darśitena prakaṭīkṛtameva bhavati | pūrvasūtre vṛttau kartṛtvasya upasarjanatvaṃ tāvat kaṇṭhena uktam, tannāntarīyakatvena ca śūnyādeḥ prādhānyāvagamaḥ itinyāyāt pradhānatvaṃ yat śūnyādervaktavyaṃ pūrvasūtre, tadarthāpannam | guṇatvaṃ tu yat vaktavyaṃ, tadiha sūtre svakaṇṭhena uktamiti tuśabdo viśeṣadyotakaḥ iha tu iti | tat guṇatvaṃ sūtroktaṃ sat prathamānirdeśena vṛttau vivṛtam | atha kimarthaṃ prathamayā vivṛtam | āha pradhānatayā iti svatantrabodharūpatā tāvat sadaiva pradhānabhūtā sthitā, sātu śūnyādeḥ pradhānatāvabhāsena pūrvasūtre'rthāpannena nyakkṛtā; tataḥ sa cedapradhānatvamanubhavati sā hi unmajjatīti prathamānirdeśamāha | sa eva śūnyādirātmanaḥ prādhānyā prādhānye svīkurvāṇa evaṃ karotīti hi tasya prādhānyaṃ saṃsārabhūmau (page 330) paśutve patitve ca darśitaṃ bhavatīti prāguktanayameva smārayati yadāhi iti | svatantra iti | svatantrabodho nā boddhṛrūpo'hamiti yo gīyate, sa kaḥ iti cintāyāṃ yadā dehādinā tadrūpaṃ pūryate yo gauraḥ, so'haṃ; yaḥ kṣudhitaḥ, so'hamityādi; tadā dehādireva pradhānībhavati saṃvitsva- rūpaṃ nyakkṛtaṃ jātamiti vedyameva pradhānībhavati, na vedakarūpam; yadā tu dehādeḥ kiṃ tattvamiticintopakramaṃ prakāśaghanameva saṃvid- rūpamiti, tadā bodhasvarūpīkṛtaṃ tadrasānuviddhameva śūnyādidehān-tamavabhātīti abhyāsāt tasya saṃviddharmāḥ śaktiviśeṣāḥ samyagāvi-śanto vibhūtīrutthāpayanti, anabhyāse'pi tu tatkṣaṇāveśa eva ānandod- bhavakampanidrāvyāptirūpadhūrṇyāvirbhāvanakrameṇa jīvanmuktatālābhaḥ | yathoktaṃ prāpte'pi siddhyanti nāstyatra vivādaḥ | ityādi saiṣā paramārthavedhe dīkṣā---------------------------| iti uktaṃ iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca---------------------------| (spa. kā. 32) iti gurubhiḥ, bhagavatā api ya evaṃ vetti tattvena tasya nirvāṇagāminī | dīkṣā bhavatyasandigdhā tilājyāhutivarjitā || (pā. trī. 25) iti | alaṃ tāvadanena | tadāha śūnyādau bodho'dhyāropyate iti naca kusūla iva brīhīṇāmayamadhyāropa iti darśayati | tena kartṛtvena tāvadayatnavaśādekībhūtaṃ śūnyādi yat sthitaṃ, tat tenaiva kartṛtādvāreṇa deśakāladharmākārānavacchinnabodhasvabhāvatvamabhīti tallakṣaṇīyābhimukhyena niveśyate abhiniveśyate | abhiniveśapūrvakaṃ prāpyate iti dvikarmakaṃ vā tathābhiniveśyamānaṃ viśvātmakatvaṃ (page 331) yato bodhasya, tatastadapi svīkaroti | tadāṇoḥ iti ātmasaṃskāranivṛtterā- veśyāveśakabhāvo yukta iti yāvat | viśeṣadarśaneṣu iti śāktādvaita- pradhāneṣu, viśeṣaḥ śaktilakṣaṇa ātmano darśyate sākṣātkāraṃ nīyate yeṣu | jñānollāsa iti ajñānavigamādadvayabodhaprasaraṇādullāsa iti jñānam iti vṛvṛtam | turya iti etaddaśāsamāpattiparyantarūpā api turyā-tītatā tatraiva uktā, vyatirekeṇa tu śūnyāderavasthāpane bodhasya turyātī-tatā tatraiva uktā śuddhātmatā niṣkalatā śuddhacaitanyamiti sāmānya-darśaneṣu sarvottīrṇaikatadrūpavedakeṣu darśiteti sūcayati | nanu sūtre pūrvatra iha ca kartṛtāyā eva guṇapradhānabhāvau vaktumārabdhau, tada-śaṅkito bodhasya ca iti sūtrāṃśaḥ katham kartṛmayatāmāpannasya iti ca vṛttāvucitāyāṃ bodhamayatām iti kimetat,-ityāśaṅkya uktameva prameyametatsamādhāne saṅkṣepeṇa punaḥ parāmṛśya hetūkaroti | yaduktamadhunā eva, ata eva hetoḥ sūtre idamuktaṃ; tadevaca itthaṃ vivṛtamiti sambandhaḥ || 12 || nanu evaṃ patyusturyadaśā tadatītā vā astu; paśostu suṣuptasvapna-jāgraddaśā āgameṣu yā bodhāvarohaṇakramatāratamyena darśitāḥ, tāsāṃ rūpaṃ vācyamiti hṛdi gṛhītvā turyāvarohānantarabhāvinā suṣuptasya ślokatrayeṇa tattvaṃ nirūpayannekena prathamasuṣuptasya tāvat pīṭhabandhaṃ karoti śūnye buddhyādyabhāvātmanyahantākartṛtāpade | asphuṭārūpasaṃskāramātriṇi jñeyaśūnyatā || 13 || pīṭhabandhameva ṭīkākāro darśayiṣyati sauṣuptamubhayarūpam ityādinā | tṛtīyaśloke yadubhayātma vakṣyate, tasya apavedyabhedapīṭhikā iyamiti | iha saṃvittattvaṃ svasvarūpamāvṛṇvānaṃ jñeyātmanā (page 332) buddhyādinā dehāntena ghaṭādinā ca ābhāti | ekamevaca idaṃ svātantryavijṛmbhitam, natu atra kramo vā bhedo vā vastutaḥ, bhāti tu svātantryādubhayamapi | evaṃsthite cittattvasya yaḥ svarūpāvaraṇāṃśaḥ, sa eva uttarabhāgāntarānudayapradhvaṃsānādarayogena pralayasamādhānanidrāmūrcchādiṣu iva tadasaṅkīrṇābhāsaḥ parisphuran viśrāmyati | tatraivaca ahantārūpaṃ kartṛtāyāṃ padaṃ parāmarśasya sphuṭatvā bhāvādīṣadrūpaṇāsāreṇa saṃskārātmanā lokaprasiddharūpābhāvādarūpeṇa vāvedyena niṣedhyātmanā yuktaṃ yadā bhavati, tadā sā daśā netyevaparāmarśaśeṣā akiñcano'hamitipratipattivadākṣiptasāmānyā saṃskārāśeṣībhūtajñeyarūpā śūnya iti ucyate | tata eva āgamaḥ aśūnyaḥ śūnya ityuktaḥ śūnyaścābhāva ucyate | abhāvaḥ sa tu vijñeyo yatra bhāvāḥ kṣayaṃ gatāḥ || (sva. 4|292) iti | iyameva saṃskāraśeṣatā bhāvāntare bhāvāntarāṇāṃ sarvatra abhāva ucyate, natu sarvātmanā satāṃ vināśa iti uktamasakṛt | sūtrārthamavatārayati prāktanena saṅgatiṃ kurvan evam ityādinā | prastauti iti tṛtīye tu nirvāhayiṣyatītibhāvaḥ | kāryāṇāṃ bhūtatanmā- trāṇāṃ karaṇānāṃ ca trayodaśānāmabhāvena sarvābhāva uktaḥ | buddhyādyabhāvātmani iti jñeyaśūnyatā iti ca yaduktaṃ, tat nirvāhayati parāśaṅkāmanuvadan yadyapi ityādinā | nanu tat sadapi paramaśivādisaṃvittattva iva vedyatāmāpadyate ityāśaṅkāyāmapi āśaṅkāntaraṃ nanu ityādinā tadātmatayā ityantena nirākṛtam | tatra ca hetuḥ saṃskārarūpatayā iti | abhedena iti sato'pi bhedasya anavabhāsana itiyāvat | etadevahi saṃskāratvaṃ, tat sphuṭīkṛtaṃ pūrvānubhūtabalādityevamāśaṅkāmanūdya pariharati tathāpi iti | bodha eva saṅkucitaḥ (page 333) śūnyamiti bodharūpatvāt kā vedyatā | nanu bodhasya eva ābhāsacchāyāntarayoge vedyatā, natu aparaṃ vedyaṃ kiñcidasti ---------------------------dehābhāsāntaraṃ naca | iti | etat pariharati śaṅkitvā śūnyarūpa ityādinā | lokaprasiddhyā yat vedyaṃ, tenāpi adhikena bhavitavyam; tat tatra nāsti tasya pratyuta niṣedhaḥ pratīyate itibhāvaḥ | tāvataiva iti vṛttigatamevakāraṃ vyākhyātuṃ sāmyaṃ darśayati sāṅkhyapuruṣāṇāṃ ca iti | viśeṣaṃ tu āha kevalam iti | nirāvaraṇāt iti vimarśarūpatā anena aṅgīkṛtā svābhāvikī, naca sā vijñānakevalāvasthāyāmasti | māyīyāyāḥ iti kalāvidyākṛtāyāḥ | āśrayābhāvāt iti | saṃskārarūpatā hi vedyabhāgabhūmāveva, natu saṃvidi tatra sarvātmanā tādātmyagamanāt vedyarāśeḥ, ata eva saṃskārābhāvāt punaradaḥsṛṣṭireṣāṃ nāstīti laukikīṣu jāgradādyavasthāsu sā daśā bījabhūtā na bhavatīti bījatvena upalakṣitaṃ yat sauṣuptarūpaṃ savedyaṃ, tadarūpatvamatra na bhavati, anyatra tu bhavatyeveti ākūtam | etadeva āgamāntareṇa saṃvādayati ata eva iti | yato bodhamātrameva saṅkucitaṃ śūnyamuktam, śūnyarūpatā tu na sphuṭavedyarūpā; tato jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ | padadvaye vibhurbhāti---------------------------------------|| (spa. 2|2) iti jāgratsvapnapadayorvedyasadbhāvaḥ sphuṭa uktaḥ | suṣuptaturyayoḥ punastadabhāvāt cinmayatvam | tadayogādayamiha vibhāgaḥ śivatattve īśvarānte śuddhasaṃvillakṣaṇe yadahamidamiti sphuritaṃ, tatra idantā eva ullasantī saṃvido bhāvānāṃ ca anyonyaṃ bhedanarūpaṃ niṣedhaṃ tāvadākṣipati | tatra niṣedhasya guṇatāyāṃ saṃvidaḥ prādhānyena pramātṛtāyāṃ mantramaheśatā, vijñānākalatā ca vimarśayogāyogābhyām, (page 334) niṣedhaprādhānye śūnyapramātṛtā, bhāvapradhānatāyāṃ sakalateti | nanu anyo'pi asti sāṅkhyapuruṣādasya viśeṣaḥ ityāśaṅkya pariharati sauṣupta ityādinā || 13 || śūnyapramātureva vaktavyaśeṣamācakṣāṇo dvitīyasuṣuptasya bhūmikāṃ karoti sūtreṇa sākṣāṇāmāntarī vṛttiḥ prāṇādiprerikā matā | jīvanākhyāthavā prāṇe'hantā puryaṣṭakātmikā || 14 || eṣa śūnyaḥ pramātā ahantārūpayā kartṛtayā abhiṣikto vidyākalāśaktiprapañcarūpasya buddhikarmendriyavargasya bāhyaviṣayālocanaviṣayanirmāṇalakṣaṇato bāhyavṛtteḥ pratyekamasādhāraṇarūpāyā vilakṣaṇā yā, asāvāntarī vṛttiryayā vāyurekaḥ prāṇanādikriyāpañcakaprapañcitaḥ pañcātmakatāmabhyeti; tāṃ vṛttiṃ jīvanalakṣaṇāṃ tasya akṣavargasya jaḍasya yataḥ karaṇavargo'yam---------------------------| (spa. kā. 1|6) itinyāyena svāveśavaśādutthāpayan jīva iti ucyate | sā tathābhūtā yā vṛttistasya śūnyasya tathotthāpikā, sā jīvanakriyā; indriyaśaktīnāme- vavā yā āntarī sādhāraṇarūpā prāṇanādikriyotthāpikā vṛttiḥ, sā paramārthataḥ kartureva vṛttiḥ; na jaḍānāmiti saiva jīvanam | yadātu prāṇa eva ahantā, tadā api evam; tadā tu prāṇa eva jīvastatraiva ahantāveśāt | ubhayorapica ayaṃ yonyantarasañcārī puryaṣṭakaśabda- vācyo yato'tra prāṇādipañcakamindriyavargau dau niścayātmikā ca tṛtīyā svīkṛtāntaḥkaraṇāntarā dhīrvyajyate | sūtrārthamavatārayati anya ityādinā | sva iti śūnyakartṛrūpasaṃlagnānāṃ karaṇasvabhāva- tvādeva tatpreraṇāt sā iti sūtre kāryakāraṇayorabhadopacārāt jīvanarūpākṣavṛttisaṃpādakatvādahantā (page 335) eva akṣavṛttiriti uktā | upacārasya ca prayojanamakṣāṇāmāhaṅkārikatva- meva paramārthaḥ itijñāpanam | āntara iti ahamitisaṃrambhātmakaḥ | etena pūrvasūtrāt śūnye ityanuvṛttyā śūnye yā ahantā, sā prāṇādi- hetvantarākṣavṛttikāraṇabhūtā satī jīvanaṃ yato'kṣavṛttirūpasya jīvasya yat kāraṇaṃ jīvanālakṣaṇamiti sūtrārthaḥ sūcitaḥ | evamupacā- reṇa vyākhyāya karaṇasya paramārthataḥ kartṛsamāveśena karaṇatvāt tatkriyayā eva kriyāvattvaṃ khaḍgasya ivetyāśayena mukhyatayaiva sūtre yojayan vṛttimanyathā vyācaṣṭe athavā iti | pūrvavyākhyāne vṛttāvevaṃ vigrahaḥ-sarvendriyaśaktisādhāraṇaṃ jīvanākhyaṃ yat prāṇanādikriyāpañcakaṃ prāṇādivibhāgakāraṇabhūtaṃ tasya vyāpārapañcakasya preraṇātmikā ahamitisaṃrambhalakṣaṇā vṛttiryasya śūnyasya, sa tathā uktaḥ | idānīṃ tu evaṃ vigrahaḥ-sarvendriyaśaktī- nāṃ sādhāraṇaṃ jīvanaśabdavācyaṃ prāṇādivāyūnāṃ preraṇa- lakṣaṇamantarvṛttiśabdavācyaṃ, tat yasyeti; taddhi tasya sambandhi tasya eva kartṛtvāt, natu tāsāṃ kāraṇatvāditi āśayaḥ | tadāha tatsamavetatvāt iti kartṛrūpasamāveśādityarthaḥ | itiśabdo hetau | yata evaṃ tāsāmapi kriyā tasya sambandhinī, ato hetoratra pakṣe sa jīvaḥ ṣaṣṭhyā anyapadārthīkṛtaḥ; anyathā anyakriyā anyasya sambandhinī kathaṃ syāditi āśayaśeṣaḥ | etadavyatiriktānām iti ākṣiptaprāṇādi- pañcakavṛttitādātmyāpannānāmityarthaḥ | tena indriyāṇāṃ sarveṣāṃ yaḥ prāṇādipañcakotthāpakastaddvāreṇa nāgādivikārān- tarakāraṇatvato vikṛtāvikṛtāntaraprāṇacakradvāreṇa ca romakūpapar- yantanāḍīcakrānucakramayadehamayayantravāhaka āntaraḥ sādhāraṇaḥ śaktivargaḥ pañcakaḥ, sa preryaṃ prāṇādivargaṃ prerakaṃ ca indriyavargamadhiṣṭhātrīṃ ca śūnyāhantāmākṣipya (page 336) vartamānaḥ puryaṣṭakaḥ iti uktaḥ | asminnapi iti prāṇāhantāpakṣe sarvasya abhimataṃ puryaṣṭakāvasthānam | kecit tu āgamāḥ śūnyāhantāpade'pi tadāhuḥ | yadāhuḥ līnaśūnyasamādhāvapyāste liṅgaśarīraḥ | iti | tathāca iti yata evaṃ, tata evaṃ yojanā-sā śūnye'hantā prāṇādi- prerikā akṣavṛttirūpā puryaṣṭakātmiketi | athavā ityādi sautraṃ vivṛṇoti yadā iti | prāṇaśabdaḥ sautraḥ sāmānyavācīti yāvat | tadā ityādinā uttarasūtropakaraṇārthatāṃ sūtradvayasya darśayati | tadāca prāṇādipañcakamahaṅkāraparamahaṅkāreṇa preryamāṇaṃ, na tena samaṃ gaṇanārham; apitu tena adhiṣṭhitamiti yāvat | kīdṛgityāha ākṣipta ityādi | kāraṇātmanā vargatrayeṇa sahitaṃ pañcakaṃ saṃvedanopadhā- natvena adhiṣṭheyaṃ prāṇādirūpamahamityevaṃpramātṛbhāvena adhiṣṭhitaṃ puryaṣṭakamiti yāvat | pūrvaṃ tu sūkṣmatamatvāt liṅgasya tanmātrāṇāmākṣepo nadarśitaḥ, sūkṣmatvādevaca pūrvatra ahaṅkārastadākṣiptaṃ ca mano'pi samakakṣyatayā tat na gaṇitam, apitu ahaṅkārādhiṣṭhitamiti | sthūlatāmeva śaktimatpadena darśayati pūrvaṃ tu śaktīnāmeva iti sūkṣmatamatvameva darśitam | pelavaśarīrasya hi tadāsūtraṇamātram, upariparipūraṇaṃ tu sthūlatamaṃ śarīramiti tadeva madhyamaṃ prādhānyena utpattisthāneṣu sañcaramāṇaṃ saṃsārīti ucyate | tata eva prāṇāyāmaistasyaiva śithilatā utthāpanīyā dīkṣādi- karmaṇā ca puryaṣṭakāṃśānāṃ kāraṇeśvareṣu samarpaṇadvāreṇa tanmātrodayarūpeṇa mano'haṃbuddhivartinā | (spa. 4|19) itivacasā | yatastanmātrapañcakamantaḥkaraṇaṃ ceti kecana puryaṣṭakamāhuḥ sparśatanmātreṇa prāṇādisvīkārāt, tata eva atra pakṣavaicitrye vastuno na vaicitryamiti || 14 || (page 337) yasya pīṭhabandhatvena sūtradvayaṃ, tat sauṣuptaṃ lakṣayituṃ sūtraṃ tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam | savedyamapavedyaṃ ca māyāmalayutāyutam || 15 || śūnyamātra eva śuddhe śūnye yadā sthitirahantāviśrāntiḥ, yadā ca prāṇe; tadā māyayā malāvatāraṇāvabhāsinyā suptīkṛtaṃ caitanyaṃ kalāvidyābhyāmapi na prabodhitamiti suṣṭhu suptastasya bhāvaḥ pravṛttinimittātmā tāvadavabhāsaḥ, karma ca kriyārūpaṃ tāvadvimarśātmakaṃ sauṣuptam | vivṛtikṛt tu uttarasūtrānusāreṇa prakaraṇalabhyaṃ padaśabdaṃ matvā suṣuptasya idamiti vyutpattimabhimanyate | pūrvamapavedyamata eva māyākhyamalarahitaṃ, dvitīyaṃ tu tadviparītam | pralayasya api evaṃrūpatā sarvā, tatra paraṃ dehasya pradhvaṃsānudayau ciratarakālatā ca; iha tu tasya anācaraṇamaciratā ca | tadapica śrameṇa cet, nidrā; abhighātadhātudoṣādinā cet, mūrcchā; madyagaropayogādinā cet, madonmādādi; svātantryotthāpitāt prayatnabalāt cet, samādhirityādayo'vāntarabhedāḥ sauṣuptasya | sarvaviṣayatvāt ca pūrvaṃ savedyamuktamiti sūtrārthaḥ | idānīm iti kṛte pīṭhabandhe ślokadvayena nigamayatīti | anena prāktanaṃ nigamayiṣyati iti smārayan sūtratrayasya sauṣuptalakṣaṇārthatayā ekamahāvākyatāmāha | rūpavataḥ sphuṭasya vedyasya abhāvāt vidyākale bhinnaṃ vedyaṃ nirmeyaṃ ca prathayantyāvapi svarūpamāvṛṇuta eva saṃvittattvasyeti āvaraṇāṃśena māyākhyamalatvaṃ tayorityāśayena āha vidyākalārūpe iti | prāṇasauṣupte tu saṃvedanamapīti sambandhaḥ | vedyābhāvāt vedyasadbhāvāt iti pañcamībhyāṃ sūtre'pi hetuhetumadbhāvaṃ sūcayati | pūryaṣṭakāvayavā iti, anena āgamaḥ sūcitaḥ, tattadvedyatattadindriyādyanavadhānādinā sā yataḥ suptaṃ tatastatsvapnotthāpanādivaicitryabalāt (page 338) tattadaṃśapradhāne'yaṃ prāṇe nidrāti cetanaḥ | iti hi āgamaḥ | prāṇādau iti vṛttau sthitau iti pūrvakaṃ yadvaiyadhika- raṇyena, tadapekṣaṇīyam | taiḥ iti rūpādibhiryena jāgrataḥ svapnāt vā na bhedo bhavediti āśayaḥ | kālayoga iti cirādirūpatā hi tatra smaryate eva || 15 || nanu sphuṭavedyavinirmuktā anyā astu suṣuptāvasthā sphuṭavedya- yogāviśeṣe'pitu svapnajāgraddaśayoḥ ko bhedaḥ ityāśaṅkya svapnāvasthāṃ tāvat lakṣayati manomātrapathe'pyakṣaviṣayatvena vibhramāt | spaṣṭāvabhāsā bhāvānāṃ sṛṣṭiḥ svapnapadaṃ matam || 16 || akṣagrahaṇaṃ sarvabāhyendriyopalakṣaṇam | tadayamarthaḥ- golakapañcāṅgulyādīni adhiṣṭhānāni nistimitāni tāvat nidrāyamāṇa- sya upalabhyante | atha cakṣuṣā kāntāṃ paśyāmi hastena ākārayāmīti spaṣṭāvabhāsā tātkālikaiśvarasṛṣṭipradhānā pratipattirasti svapne | tatra ca manomātrameva vyāpṛtaṃ pūrvasṛṣṭatayā jāte tu tadeva tāvatyevavā apekṣya parameśasṛṣṭimindriyaviṣayatāṃśe tu sādhāraṇyaṃ sthairyādyavabhāsāntarasaṃbhinne vimarśasthairyānuvṛtterjāgratpade bādhanāt vibhramarūpatā,-iti piṇḍārthaḥ | sūtrārthamavatārayati viśvabīja iti pralaye suṣupte ca yathāyogaṃ niḥśeṣaprakṛtakṛtsnābhi- prāyeṇa viśvaśabdaḥ | manomātramapi atra puryaṣṭakāṃśatāvyavasthi- tendriyaviṣayabhāgabījatānuviddhaṃ boddhavyam | sraṣṭṛtāviṣayam iti prādhānyādevamuktam, bhoktṛtā tu jāgrati api asti | evaṃ yaditi sambandhaḥ | cakṣurādi ityādinā mātrapadaṃ vibhramatāṃ vyācaṣṭe īśvarasya iti anicchorapi tathādarśanāditi bhāvaḥ | (page 339) yadāha anyathā tu svātantryāt syāt sṛṣṭiḥ ityādi | avadyotitam iti vastvapekṣayā manorūpatāṃ prāptā yā parameśvarasya śaktiḥ kriyātmā tayā,-iti hi atra arthaḥ | siddhāñjanādinā iti spṛṣṭamiti apekṣyam | anyathāpi iti itthaṃ mā bhūt, prakārāntareṇa bhaviṣyatītyarthaḥ | tat iti prakārāntaram | na ceha tathā iti naca tairdṛśyate jāgrati anuvṛttādhyavasitairapi tairāptairapi vāgbhavasyākaraṇāt | kālāntara ityādivṛttiṃ vyācaṣṭe yadica iti | uktam iti bhavatā eva taduktaṃ yat mama pakṣaṃ dīpayat tava svoktiṃ bādhate iti pūrvapakṣasya āśayaḥ | evameṣa iti asmanmate iti ākūtam | manasi iti pratibhāsate na vibhramaḥ, apitu vikalpite'vabhāsāntare iti bhāvaḥ | pūrvam iti bhramābhramarūpatāvicāre bahuśaḥ | tathāpi iti naca te tathā pratiyantīti hi apūrṇakhyātirūpatvena akhyātireva bhramasya tattvamiti smārayati | tato'pi iti na kevalaṃ yathā pūrvametadasatkhyātidṛṣṭyā vyākhyātaṃ tathā yujyate, yāvat tanmūlatā asmadupagatākhyātidṛśā api upapadyate evetyarthaḥ | tena iti aṇunā | susaṃvedanāt darśanāt ceti saṅgatiḥ | atra api asti bhoktṛtā jāgare iva, tatrāpica asti sraṣṭṭatā svapna iva; tathāpi prādhānyakṛtā nirūpaṇe vyavastheti darśayati jāgare tu ityādinā | īśvarasyāpi iti paśorapi bhoktṛtvaṃ yat, tat bhagavata eva vastuto yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20) itinyāyāt | tatra iti jāgare, atra eva avāntaravākyacchedaḥ | atra iti jāgare | uktam iti āgamādau | tadantargatatvāt iti sraṣṭṭataiva hi sā bhavatītyarthaḥ | ata eva (page 340) pravibhajyātmanātmānam---------------------------| ityatra ---------------------sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān | iti sargaśaktiṃ mūlakāraṇatvena uktvā paścāduktaṃ tannāntarīyakaṃ bhoktṛtvaṃ sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartakaḥ | iti || 16 || evaṃ sā sṛṣṭiḥ svapne padaṃ viṣayastadviṣayā pramātṛtā svapnāvastheti abhidhāya tadviparitasphuṭavedyaviṣayāṃ pramātṛtāṃ jāgradavasthātvena lakṣayati sarvākṣagocaratvena yā tu bāhyatayā sthirā | sṛṣṭiḥ sādhāraṇī sarvapramātṝṇāṃ sa jāgaraḥ || 17 || sṛṣṭirjāgaraḥ iti tatsṛṣṭiviṣayaḥ pramātā vyāmohahetubhūta- nidrāprakṣayayogitvena jāgartīti yata ucyate, tatastāvatpramātṛtvaṃ jāgradavastheti yojyam | pramātṛtvasya hi prameyabhedakṛtā etāḥ pañca avasthā āgameṣu uktāḥ | pūrvavat itivṛttyā svapnasvarūpatvamatidiṣṭa- miti vivṛṇoti jāgare'pi iti | ata eva āgameṣu avasthānāmapi anyonyānupraveśo bahuśākha uktaḥ || 17 || ūrdhvamupādeyamiti vaktuṃ tisro heyatvena āha heyā trayīyaṃ prāṇādeḥ prādhānyātkartṛtāguṇe | taddhānopacayaprāyasukhaduḥkhādiyogataḥ || 18 || kartṛtātmani apradhānīkṛte prāṇādestadapekṣayā prādhānyena hetunā tasya svātantryabhagasya upacayabaloditasukhaduḥkhaviṣayahānā- dānādipariśramāntaraistrayīmapi daśāṃ mumukṣurheyatvena abhimanyate iti sūtrārthaḥ | tamavatārayati etāsāmapi iti pañcānāmapīti (page 341) yāvat prastauti iti sādhāraṇyoktyā upādeyatāṃ gamyamānāmapi nirdiśati | yat vakṣyati sāmarthyādapariśiṣṭa iti | prāṇo vā iti śūnyo vetyetadapekṣo vāśabdaḥ | nanu yadi ātmanā svātantryameva, tadevaca udriktaṃ, tarhi kā tasya guṇatā yena uktaṃ sūtre kartṛtāguṇe ityāśaṅkya āha viśuddhaṃ yattat iti | tacchabdena adhunā saṃsāriṇāṃ tadaviṣaya eveti sūcayati āropyamāṇasyāpi iti krīḍāyāmapi dārakamadhye rājavadasyeti bhāvaḥ | tāvatyā iti mātrayā | ata eva bhaṭṭaśrīnārāyaṇaḥ trailokye'pyatra yo yāvānānandaḥ kaścidīkṣyate | sa binduryasya-------------------------------------------------|| (sta. ci. 61) iti | pratipattiviveke ca sarvatra laukikaśāstrīyakartavyaviṣaye antarbhaktyā- nandaśraddhānuvedho darśitaḥ, anyathā naiyāyikoktabodhādikakartavya- rūpatāyāmeva na āroha iti | tayā śūnyaṃ bhavet puṃsāṃ śāstraṃ śāsanamātrakṛt | ityanena taddhāna ityādi sautraṃ vyācaṣṭe, ādipadaṃ tu sarvathā tu ityanena | vakṣyate sattānandaḥ---------------------------| (4|1|6) itisūtre | turyādi iti ādigrahaṇāt tadatītatāmapi svīkaroti | uktam iti sūtravṛttyoḥ | samāveśe hi dehaprāṇādeḥ prādhānyābhāvāt tanmahimopanatakṣutpariśramādiduḥkhānudaye ācchādayedbubhukṣām---------------------------| (spa. 4|8) itinyāyena tatpraśamajaṃ tṛptiviśrāntirūpaṃ manāgahantātmakanaira- pekṣyasvātantryānandakaṇarūpaṃ sukhamapi ceti paramānandamayataiva | agre ca iti (page 342) sādhāraṇo'nyathācaiśaḥ sargaḥ---------------------------| (4|1|11) iti prakaraṇe || 18 || nanu prāṇādeḥ pradhānatvaṃ heyatāyā nidānaṃ, sāca traya eva uktā, na tadūrdhva iti tatra tat nāstīti syāt; tataśca samāviṣṭasya dehapāt eva, naca vyutthānaṃ syādityāśayena prāṇādivibhāgaṃ kartuṃ yat sūtradvayaṃ, tataḥ prathamaṃ tāvat trayīvṛttāntākhyānamāha prāṇāpānamayaḥ prāṇaḥ pratyekaṃ suptajāgratoḥ | tacchedātmā samānākhyaḥ sauṣupte viṣuvatsviva || 19 || prāṇa iti prāṇanākhyā yā asāvāntaravāyusañcaritā cidvṛttirjī- vanamiti uktā, sā sāmānyaparispandarūpā dehāderjaḍasya ajāḍyameva āpādayantī ahamitisvātantryāropatvena vikalparūpaparāmarśamayī; saiva prāṇādiviśeṣaspandātmanā pañcadhā bhavati | tatra kiñcit tyajantī, kvacit patantī krameṇa praśvāsaniḥśvāsātmanā prāṇāpānarūpā bhavati | sāca ubhayī api jāgrati sphuṭaiva dehāt viṣaye, tato'pi dehasmṛtyādāvābhyantara eva vedye viśramaṇāt | supte'pi svapne sā astyeva pareṇa svapataḥ prāṇapraveśanirgamayorupalambhāt svayamapi vedyasaṃpātopalabdheḥ | tena prāṇāpānaviśeṣadvayapradhānā prāṇanā jāgratsvapnayoḥ, suṣṭhu suptasya tu yat pramātuḥ padaṃ, tatra dvividhe'pi prāṇāpānasadbhāve'pi nirindriyahṛtpradeśaviśrāntireva mukhyaṃ suṣuptarūpamiti | tatra prāṇāpānayoryaḥ kaṃcit kālaṃ bhedo viśrāntistadātmā sakalarasādivargasya urdhvādharatiryakṣu samānīkaraṇavyāpārato'ta eva hṛdayakamalaṃ vikāsayannaśitapītajaraṇakārī dinarātrirūpaprāṇāpānasāmyavicchedātmakatvāt viṣuvattulyaḥ samāno nāma viśeṣaḥ, tanmayī sā prāṇanakriyeti paśuvargaḥ pralayākalāntaḥ, tacchedātmā yaḥ samānastasmin (page 343) viśeṣarūpe ā samantāt prādhānyena khyānaṃ prakhyā yasya; saivaca tadānīṃ saṃjñā yasya prāṇasya, sa tādṛk sauṣupta iti sambandhaḥ | viṣuṃ vyāptimarhatīti tadarham (pā. sū. 5|1|117) iti vatiḥ | upamāne vaterevaca avyayatvaṃ svābhāvikaṃ taveme lokāḥ pradiśo diśaśca parāvato nivata udvataśca | (tai. brā. 2|8|1|3) iti darśanāditi kecit | yadāha parāśaraḥ vyāptiyoge hi kālāṃśe tadyogādviṣuvaddinam | iti | sāmyaṃ vaiṣamyajanakaṃ viṣuvat santataṃ smṛtam | iti tu śrīkālapādāyām | sūtre śatari muhurmuhurevamiti kathitam | viśeṣaṃ dinarātritadūnādhikatvalakṣaṇaṃ viṣamatātmakamavirataṃ suvati prerayatīti vā viṣuvat sandhyā api | madhye madhye samānena vyavadhānaṃ yat suṣuptasya, idameva pradhānatayā prāṇāpānarūpatāṃ satīmapi adhaspadīkurvadiva suṣuptarūpamiti sūtrārthaḥ | tamavatārayati idānīm ityādinā | vibhajan iti avicchinnavyāpāratāṃ darśayan dvitīyaślokavyāpāramapi spṛśati | sa ca iti yatra pūrvaṃ ------------prāṇe'hantā---------------------------| (3|2|14) iti jīvanarūpatā uktā | ātmabhūtaḥ iti prāṇātmā iti vṛttau karmadhārayo'yamiti yāvat | nanu iti pratyekam ityasya vyavacchedyamuktam | tatsahabhāvinī iti anyathāhi jīvanaṃ vicchidyate | anayoḥ iti prāṇo'vabhāsanena dehādi riktīkurvanneva viṣayaṃ prakāśayan sūrya iti tatkālo dinaṃ, apāno vimarśanena antarviśrāntyānandadāyī dehādipramātṛbhāvamāpyāyayatīti candrastatkālo niśeti pramātrapekṣāpradhānatayā evaṃ vibhavajyate, (page 344) prameyāpekṣayā vaiparītyena api | ata eva āha arthānāṃ sarge'pi asau prāṇasya pravṛttiḥ pramātuḥ pralaya eva iti | bahiḥ praśamasthānaṃ viṣayo dvādaśāntaśca, antastu ahamiti hṛtsadanaṃ ca | pramātuḥ punarbhāvātmatayā sṛṣṭireveti sambandhaḥ | etāvataiva iti bhāvātmatvabhāgāpekṣāmātreṇetyarthaḥ | tadāha nanu iti | jāgrataṃ vyākhyāya svapnaṃ sūtre yatnapratipādyatvāt prathamoktamapi jāgraddṛśaiva vyākhyeyo'yamityāśayena paścāt vyācaṣṭe bhedena iti | atha tacchedātmā iti vyākhyāsyan jāgarādāvapi na na asti samāna iti vadan sarvatra sarvasaṃbhave'pi pradhānatākṛto vibhāga iti vyācaṣṭe bahiḥ iti | tuḥ pūrvato viśeṣadyotakaḥ | dvayoḥ ityetadeva sphuṭīkṛtaṃ bahirantaḥ iti viṣaye dvādaśāntapatite pramātari ca hṛdayabhūmigate yau viśrāntirūpau kṣaṇau, tayoḥ | vakṣyamāṇa iti tadānīmeva vivṛtau pralayatvam iti | grāhyagrāhakayorapi iti sarvapralayo'sāvityarthaḥ | idānīṃ tacchedātmā ityādi vivṛṇoti yadā tu iti | nyūnādhikatayā nāntarīyakastāṃ vinā na bhavati yaḥ, so'vaśyaṃ yatra bhavati pravṛttinivṛttikrame tasya abhāvādityenena viṣuvaddrūpatāmāsūtrayati | chedaḥ sāmyena vyākhyāyate ityatra upapattiṃ ghaṭayati prāṇa iti | jāgarasvapnayoḥ kṣaṇamātrarūpe'ntarāle | anyadā iti mūrcchāgāḍhanidrādiṣu cirakālaṃ tayoranullasanam, ubhayorvicchedameva sāmyamiti bījatāgamanaṃ vaiṣamyātmakollāsanivṛttiriti yāvat | anvartha iti samaṃ kṛtvā ā nijavyāpāraviṣayamaniti prāṇitīti hi samānaḥ | prāṇanaṃ ca tatra sūkṣmavṛttyā praśāntāṅgārajvalanavat sthitameva | ṣaṭtriṃśadaṅgulaścāraḥ---------------------------| (page 345) ityādidiśā tu dīrghaprasaraṇātmanā yā prāṇāpānarūpatā, sā vicchinneti ucyate; sūkṣmā tu astyeva | chedaḥ sāmyam iti danturamiva paśyannanyathā vivṛṇoti athavā iti | nanu sūtre nyūnatādi na śrūtameva, tat sarvanāmnā kathamāmṛśyate | atra āha rātrindiva ityādi | prāṇāpānau rātrindivātmānau sūtre tāvat nirdiṣṭau | tau ca pravṛttinivṛttirūpau, naca samatulādhṛtau bhavataḥ, apitu avaśyaṃ tatra nyūnādhikabhāvena vicitreṇa bhavitavyam, tataḥ so'vyabhicārī dharmastadantargataḥ sarvanāmnā nirdiṣṭa iti bhāvaḥ | vivṛtaśca iti nirodhe viccheda ti hi yuktā paryāyatā | ata eva pañcamīnirdeśāt tacchedāt samānākhya itipāṭhaṃ kecidāhuḥ | atra vṛttimapi sākṣiṇīmāhuḥ sa ca iti | nanu pūrvavyākhyāne sāmyeti saṃjñāyāṃ nimittatvena uktam, sāmye hetuḥ nirodhāt iti; adhunā tu etadeva saṃjñāyāṃ hetūkṛtam, sāmya iti tu kathaṃ neyam | itthamityāha tatra ca iti bījabhūmau yat sāmyaṃ prāṇāpānayorlokaprasiddhabāhyarātrindivayoriva, tat hetvantarānuktāvapi lokaprasiddhimeva apekṣya tatra nirodhe nimittabhāvena saptamīdyotitena āśritam | yuktaṃ ca etat yataḥ pūrvanirdiṣṭaṃ tat, nimittī tu nirodhaḥ paścāt nirdiṣṭaḥ; nimittakṛtā ca saṃjñā gārgyo'smi gotreṇetivat | tadāca iti prāṇāpānasāmyakṛte nyūnādhikatānirodhe kālādhikārāgamaprasiddhā viṣuvatsaṃjñā | laukikatadrūpatulyatvena tadeva darśayati tadāpi iti laukike meṣatulāviṣuvaddvaye prasiddho nyūnādhikabhāvaḥ prasariṣyate | nanu sakalameva dinaṃ rātrirvā viṣuvaditi loke prasiddham, na kṣaṇamātram | satyaṃ, prasiddhistu iyaṃ tatkṣaṇānugṛhītatvena tatpravāhapatitatvādupacāra iti darśayati tadānīṃ tu na ityādi | (page 346) na kevalaṃ viṣuvati evam, anyatra api dṛṣṭamevamityāha saṅkrāntau ca iti | rāśeryat rāśyantaracaraṇaṃ sūryasya, tat bodharūpasya prakāśasya vedyāt vedyāntaragamane iva ekacintāprasaktasya---------------------------| (spa. kā. 41) iti ubhayorbhāvayorjñānaṃ jñātvā mādhyam-------| (vi. bhai. 61) iti bhāve tyakte niruddhā cit---------------------------| (vi. bhai. 62) itiśāstroktanyāyena svātmaviśrāntirūpaṃ paraṃ puṇyam | yaducyate ayaṃ sa paramo dharmo yadyogenātmadarśanam | iti | tatra kṣaṇamātrarūpe'pi ------------------------daśa pūrvāndaśāparān | itinyāyena ubhayato dvātriṃśaddhaṭikaḥ puṇyaḥ kāla iti kecana pratipannāḥ, pare tu ubhayataḥ ṣaṣṭighaṭika iti | tadvat viṣuvati apīti tātparyam | nanu apavedye suṣupte grāhyābhāvāt tadanusāreṇa prasaraṇādyabhāvāt bhavatu samānarūpatā, savedye tu sā kathamityāśaṅkya āha suṣupta ityādi | atra pratijñāte hetumāha cakṣurādi ityādinā | etaduktaṃ bhavati-grāhakāt vicchinnaṃ yadavabhāti, tatra avaśyaṃ prāṇasya prasaraṇena bhavitavyam, natu vedyamātre | sukhādi ca grāhakādavicchinnamiva bhavati | grāhakasya hi api tvātmabalasparśāt---------------------------| (spa. kā. 8) itinyāyena svaprakāśataiva, kastatra prasaraṇāvakāśa iva | nanu svapne cakṣurādivyāpāro nāstyeva | atra āha svapne'pi iti | yadyapi manasā kevalena tadarthadarśanaṃ, tathāpi tat manobalenaiva cakṣurādikṛtatvena api sthāpitam | evaṃhi manasā utthāpitaṃ cakṣuṣā api (page 347) paśyāmi sati api manovyāpāre iti sā bhrāntiriti tu anyadetat grāhako'pi ityādi siddhāntavādī svayameva yatpūrvapakṣavādino hṛdaye sthitaṃ, tat kathayati, vastudṛṣṭyā na etat mama bādhakamityāśayena tāmeva darśayati yadica ityādinā | māyīyagrāhake'pi iti vedyagrāhakībhūte'vabhāsamāne | na caivam iti na atra pramāṇavṛttiḥ saṃvedyate tasyāsturyatadatītadaśāyāṃ sarvathaiva vigalanāt | yadūce yatroparamate prāṇo hyanirodhāt svabhāvataḥ | sā brahmaniṣṭhā turyātmā------------------------|| iti | nanu tasyāṃ māyīyaṃ grāhakamastītyāśaṅkya āha anyathā iti māyīyagrāhakābhāve parasaṃvittattve yā yuk ekatā, tayā saha vartate yastasya bhāvaḥ sāyujyam | prāṇaśūnyāderapi grāhakībhāvābhāvāt grāhyabhāvaikarasaireva vāyuśūnyādibhiḥ sāyujyaṃ prakāśamānatvācca paramārthacidrūpeṇa,-iti punaryadidaṃ vividhamutthānaṃ śarīraceṣṭāparyantaṃ, tat na syāt taddaśāpannasya yogino yadi māyīyo na syāt tadā grāhakaḥ | asti ca etat, tataḥ so'pi asti; naca tatra prāṇavṛtteḥ saṃbhava iti vyatiriktasaṃmate vedyate'syā ullāso, na vedyamātre; sukhādi ca na vyatiriktamiti | tadāha sukhādi ca iti | nca bāhyāmātreṇa evam, apitu grāhakatādātmyāditi darśayati tathāhi iti | nanu tadā api sukhādi smaryamāṇaṃ yathānubhavameva grāhakanirdiṣṭaṃ smartavyam, naca grāhake prāṇāpānavyapekṣetyāśaṅkya āha ātmāpi hi iti | etaduktaṃ bhavati- svasaṃvedanabhāgastāvat nityānastamitaḥ | natvevaṃ smaryamāṇatvam------------------------| (spa. kā. 13) itinyāyena smaryamāṇārhaḥ vikalpitastu tathā syāt | vikalpanapūrvakatāmeva (page 348) smaraṇasya abhidhātumadhunā eva vakṣyati vikalpyamāne smaryamāṇa iti | vikalpane ca ātmā api buddhibhūmipatitaḥ pṛthak sṛṣṭa eva vedyastādṛśamevaca sukhādi,-iti pṛthagasya smaraṇaṃ vikalpanapūrvatvāt yathānubhavameveti | tadātmano grāhyībhāvanāyāṃ bhavati eva prāṇaprasaropayogaḥ, grāhakatāyāṃ tu ekaghanāyāṃ na eṣa krama ityāha tataḥ iti prāṇamayoparohāt yadyapi vedyo vastutaḥ, tathāpi grāhakībhāvabhūmikārūḍho na tathā; tathātve'navasthā bhinne vedye grāhakāntarasya api grāhakāntarāpekṣaṇādityādiḥ | ata eva iti yato na grāhakāpekṣā grāhakatāyāṃ, tataḥ | śarīramapi iti sphuṭo yasya vedyabhāva iti apiḥ | āntarasparśarūpam iti netranimīlanādāvapi sthūlo'hamityādipratyayāt | ayam iti grāhakāntarāpekṣaṃ spandagranthamabhagnaṃ paṭhan yataḥ karaṇavargo'yam---------------------------| (kā. 6) ityādi samagrakaraṇārthaṃ smārayati | nanu evaṃ cet dehasya cetanarūpāveśaḥ, tarhi pūrnaḥ svātantryalābhaḥ kasmāt na bhavatītyāśaṅkya āha śarīragatarūpādīnām iti | idantāyāḥ iti pañcamī hetau | ahamityekarasena anuvedhe tu yadā idantā ācchāditā bhavati bhāvanāsātmyādīśvarasadāśivasaṃvidi iva turyadaśāyāṃ rasaviddhatāmrakanakanyāyena, yadāvā sarvathaiva pradhvaṃsitā vidrāvitā vā bhavati turyātītadaśāyāṃ śāktasaṃvidi iva tannijarūpasamyagviddhakanakarūpatātyantajaraṇāpāditatatsaṃskāra- vaśapītalatāvaśeṣavidrutarasanyāyena; tadā pūrṇasvātantryollāsa eva deha eva sati api niḥśeṣavibhūtilābhāt sadāśivādiśarīravat | evaṃ prasaṅgāduktvā prakṛtameva sukhādiprameyasya svasaṃvedanakāle prasarānapekṣatvamanubadhnāti manasāmapi ca iti | evaṃ sthūlaprasaraṇasvabhāvaḥ (page 349) saṃvedanapūrvakaḥ prāṇaprasaraḥ savedye'pi nāstīti uktam, abuddhipūrvakastu īśvarecchākṛto bhastrādhmānatulyaḥ so'pavedye'pi asti | yaditu śāntāṅgārajvalananyāyena antarapi sūkṣmaspando vicāryate, tadā astu prāṇāpānayogaḥ sūkṣmaḥ; saivatu samānateti dṛḍhametadeva | tadeva pakṣāntareṇa darśayati athavā iti || 19 || evaṃ sarvatra pramātṛviṣaye'vasthātraye prāṇāditrayasya prādhānyamuktam, taddṛḍhatāvaśena evahi sati api pratikṣaṇamanekavedyadehatve bhāvabhūtaśarīravibhāgo bhaṭṭaśrīkallaṭādibhiḥ śrīśivasūtre prāṇākhyanimittadārḍhyam---------------------------| ityatra uktaḥ | adhunā lokottarapramātṛviṣaye daśādvaye udānavyānapradhānatāṃ darśayati sūtreṇa madhyordhvagāmyudānākhyasturyago hutabhuṅmayaḥ | vijñānākalamantreśo vyāno viśvātmakaḥ paraḥ || 20 || prāṇa eva hṛdayabhuvi madhyasthāne viśrāntaḥ samānatāṃ pratipadya yadā pārśvapravāhavicchedāt tena eva ūrdhvaṃ suṣiramārgeṇa pravahati, tadā ūrdhvamā samantādanitīti udānaḥ | saca bhedaṃ dahannagnikalpaḥ | tata eva sa turyabhūmau | sa evaca tadānīṃ pramāteti vijñānākalarūpāt māyordhvavartina ārabhya yat sadāśivapramātrantaṃ, tat tasya eveti sa eva vijñānākalaśca, mantraśca vividhaḥ, īśaśca sadāśivātmeti karmadhārayaḥ; sa eva tu samastaṃ dehavarti tattvabhuvanādi yadā vyāpya ā samantādaniti, tadā paramaśivasvabhāvasturyātītarūpatayā paraḥ pūrṇo vyānaḥ itīyatā yogijñānipramātṛviṣayaṃ rūpadvayamupādeyamuktam, jñānino'pi tatsaṃvedanalakṣaṇastadāveśātmaiva, yoginastu bahirdehāntatayā vibhūtaye bhagavataśca | sakalā eva prasaraṇaviśramaṇayogāt prāṇāpānarūpaṃ dvayam, (page 350) pralayākalā vijñānākalāḥ samānaḥ, mantrādaya udānaḥ, śivarūpatā vyānaḥ,-ityapi darśitamiti sūtrārthaḥ | tamavatārayati udāna ityādinā | nidarśanamudāharaṇam, vijñānākalādi viṣayaḥ turyādilakṣaṇamūrdhvabhāktvādīti vibhāgaḥ, samānadaśāpūrvikā iyaṃ daśeti pārśvadvaya ityādinā labhate ityantena darśayan pūrvapūrva uttarottararūpamāpadyate iti sūcayati yadyapi iti | tataśca tau pravāhau naṣṭāveveti kathaṃ prāṇāpānau madhye ūrdhvena ekatāpannau pravahata iti vṛttau bhaṇitam | nahi gatireva sthitirbhavatīti bhavati, prāṇāpānayośca kathaṃ vyatirekeṇa tiryakpravāha uktaḥ iti ākūtam | etat pratisamādhatte tathāpi iti | pañcasvarūpatayā iti eka eva vāyurdharmī pañca rūpāṇi pratipadyate iti nirdiṣṭamiha | tataśca prāṇāpānaśabdena sa vāyureva ukta iti upapannā tasyaiva udānatā | tadāha cirakāla iti tayā pravāho dharmo yukta iti vyatirekanirdeśo nirdoṣaḥ | tadāha dharmadharmibhāvo'pi iti | uktam iti samānarūpatā, tāvatī seti yāvat | dvandvaṃ dvaitadṛṣṭiḥ | yathā tṛtīyaṃ cakṣuragnisvabhāvaṃ hetutrayāt, tathā so'pi,-iti sambandhaḥ | yat vijñaptaṃ mayā brahmādikīṭāntamanantakaṃ yallokatraye vedakacakravālam | taddvaitadṛṣṭyaiva svavarṇamitthaṃ tadīyacakṣuryugalaṃ vyanakti || itthaṃ vimṛśyāhamanantaśaktiṃ viśrāntadhīrdvaitadṛśaṃ jihāsuḥ | tvadbhaktisandarśitaśuddhamārganirargalībhāvitabhūribhāvaḥ || samaṃ samagrodgatavedanākhyabindusthanetrāntaraśobhamānam | bhavantamantaḥkṛtaviśvarūpamadvaitadṛṣṭiṃ śiva saṃśrito'smi || yattatparaṃ dhāma yadanyadhāmavidhvaṃsanādhāyi---------| ityādi | etadeva saṃvādayati uktaṃ ca iti sadasatī sṛṣṭisaṃhārarūpe (page 351) prāṇāpānadinarātrijanmamṛtyurāgadveṣādirūpe parasparāvyabhicā- riṇī yadā dvandvarūpatāsaṅghaṭṭayogena madhyaṃ praviśatastadā prāṇārkāpānacandrayorbhoktabhogyabhāvena anyonyasaṅgharṣātmakamelanāt jhagiti udgata urdhvavāhī yo hutāśanaḥ sarvasya arpitasya idantāpadapatitasya bhogyagramasya grasitā, yadāgamaḥ śucirnāmāgnirudbhūtaḥ saṅgharṣāt somasūryayoḥ | madhyanāḍīmadhyasaṃsthabindusūtrarucitrayā ?|| iti, etadudānasya paramaṃ pradhānaṃ rūpaṃ brāhmaṇā brahmāṇi vyānamaye vakṣyamāṇe viśrāntibhājo vidustadārohe tadudānabhūmikāyāḥ sopānakalpatvāt | ata eva māyāmaladāhaprādhānyena advaitapradhānatāyāṃ viśeṣavaiṣṇavādyāgameṣu viṣṇuviriñcāderapi vīreśvaratodaye bhinnaprameyaprasaraḥ | iti uktapūrvarūpaparākriyayā tṛtīyanayanasya darśitameva unmīlanamiti alam | asyāṃ daśāyāṃ vijñānākalā vyavasthitāḥ,-iti sambandhaḥ | te ca pūrvameva uktāḥ | nanu iyaṃ nirmalā daśā, tasyāṃ te kathamityāśaṅkya āha yato'tra daśāyāṃ śuddhirasti maladvayasya mūlata eva abhāvāt, āṇavamalasya api anātmani puryaṣṭakādau jaḍe ātmabhāvābhimānaḥ,-ityevaṃbhūtasya nivṛtterbodha eva ātmatvābhimānāt; natu aśuddhirūpo viparyayaḥ, vijñānākalānāṃ ca etadrūpamityato hetorasyāṃ daśāyāṃ te'vasthitāḥ | nanu evamāgame teṣāṃ bahuśākhaḥ suṣuptāvasthāyogaḥ | yaduktam akalau dau parijñeyau samyak svapnasuṣuptayoḥ | (mā. vi. 2|28) iti, trayodaśātmake bhede svarūpamakalāvubhau | pralayākalabhede'pi svaṃ vijñānākalābubhau | (mā. vi. 2|30) (page 352) iti, tat virudhyate | netyāha teṣāṃ ca iti | ihatu saṃsārāduttitīrṣataḥ sā eva upādeyā prathamā avasthā yā bhagavatsvarūpāpekṣayā heyatamā adhamasya prathamaṃ prabubhūṣata iva āpatitasenāpatitvaparitrāṇaprakārasadṛśī daśeti, tatasturyatvena gaṇanamiti āśayaḥ | mantreśvarā apica iti mantreśaśabdo vyākhyāyate | asyāmeva iti turyāyām | yadyapica iti tataśca pūrṇarūpalābhāt turyātītatā yukteti yāvat | mantraśabdāt pṛthageva īśaśabda ityevaṃ vyācaṣṭe yadivā iti | anunmīlitavimarśāḥ ityetat mantreṣu dṛṣṭāntābhiprāyeṇa punaranūditam | tatraiva iti turyadaśāyām | tathā īśvaro'pi turye'vasthānaṃ yasya turyāvastha eveti sambandhaḥ | nanu bahavasta uktāḥ | āha tadā na jānāti iti | īśvaraścāsau iti atra ekatvaṃ nirvivādamitibhāvaḥ | karmadhārayaṃ jātivyaktyorekatābhiprāyeṇa samarthayate tasyāśca ityādinā | nanu atra vyākhyāne mantreśvarāḥ kena saṅgṛhītāḥ | mantrapadena tajjātīyatvādīśapadena samānavācyatākṛtena tantranyāyeneti darśayati athavā iti | tāstāḥ iti | savedyāpavedyādirūpatayā malatānavaṃ yathā prakṛṣyamāṇaṃ vividhabhūmikodbhāvanaṃ karoti, tathā kartṛtā api krameṇa prakṛṣyamāṇetyarthaḥ | īśvaraśaktyāveśāt iti ahamitipramātṛśaktyāveśāt, pramātṛviśeṣarūpatā samalā nirmalā kartṛtātiśayavatī ca tasyaiva yukteti yāvat | vyāno'pi iti vyāno viśvātmakaḥ paraḥ | ityatra | vivṛtam iti vṛttau | pūrvam iti sūtravṛttibhyām | vyāna iti vyācaṣṭe turyātītapade tu iti pravahaṇavyāpārāsaṃsparśanahetuḥ, deśakālabhedāpekṣaṃ gamanaṃ pravahaṇaṃ, deśakālāvapica atra ahantaikamātrasārajātau; natu kathañcit (page 353) bhinnāviti | viśvātmakaḥ ityanena śabdena kvacidīśvara uktaḥ, ihatu śiva eveti darśayati yadyapica iti | prathamavyākhyāne mantreśapadamekamiti cetasi nidhāya āha athavā iti | prathama iti ayaṃ hi pūrṇatāyāḥ prārambho vijñānākala iva nirmalatāyāḥ | pralayākale māyākhyamalābhāve'pi na nirmalatā kārmamalayogena tadabhāvasya anātyantikatvāt | asya iti īśvarasya vedyarūpatāparityāgena iti | krameṇa saṃvedanaṃ vedyākāratāmavabhāsapradhānyena svīkurvāṇaṃ tadākārasaukṣmyāt bindvardhendubhūmī pratipadya taddhvaṃsatamorūpatayā nirodhitvādavabhāsabhāge nyakkṛte vimarśabhāgasvīkāre śabdanabhāgaviśrāntyā prāṇapathāvalambikramasaukṣmyāt nādanādāntarūpatāmārohati, tato'pi pravāhātmakavāyurūpatāprakṣaye saṅkocatyāgatāratamyena śaktivyāpinīsamanaskonmanaskabhāvaṃ pratipadyate, parataḥ śuddhasvabhāvonmīlane śuddhātmatayā paramaśivatāmiti | āstāmetat | tadeva āha prāṇaśaktiḥ ityādi parameśvarādhiṣṭhitā parameśvaronmeṣamātrarūpā cetyarthaḥ | kalpaśabdena iti vṛttigatena | kalpaśabdaḥ svabhāvavācī | tathāhi parameśvaraniḥśvasitarūpaḥ samasto'yaṃ prameyapramātṛvargaḥ | tatra uktaṃ bhūtatattvābhidhānānāṃ yo'dhiṣṭheyaḥ sa ucyate | piṇḍastha iti taṃ prāhuḥ padasthamaparaṃ viduḥ || mantrāstatpatayaḥ seśā rūpasthamiti kīrtyate | rūpātītā parā śaktiḥ savyāpārāpyanāmayā || niṣprapañco nirābhāsaḥ śuddhaḥ svātmanyavasthitaḥ | sarvātītaḥ śivo jñeyo yaṃ viditvā vimucyate || (mā. vi. 2|42) (page 354) iti | evaṃ parameśvarābhiprāyeṇa vyākhyāya asmadādyabhiprāyeṇa vyācaṣṭe yogināṃ tu iti | tadapekṣayā iti prāṇādigrāhakāpekṣayā, yuktirābhāsasaṃyojanaviyojanaprakārasahasrābhāsaparāmarśaḥ, tayā pratipāditāyāṃ asau iti āgamārthasāraḥ bahu vitatya iti vitatya vipulaṃ na vihita ityarthaḥ,-iti śivam || 20 || iti śrīmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitāyāmīśvara- pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāmāgadhikāre pramātṛtattva- vimarśo dvitīyaḥ || 2 || samāptaśca ayamāgamārthasaṃgrahādhikāraḥ || 3 ||