chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11

IPVV · M00022
atha dvitīyo vimarśaḥ | auṣadhamādhivyādhiṣu pāśatrayaśātanaṃ triśūlakaram | vande'hamamṛtamūrtiṃ pūrṇatrikaśaktiparamārtham || evaṃ prameyatayā tattvarāśau nirṇīte tadanantaraṃ pramātṛtattvaṃ nirṇītamapi iha svātmani īśvaratāpratyabhijñāpanaprakṛtaprameyasāre śāstre prādhānyena vitatya nirṇayārham,-iti tadarthaṃ vimarśāntaraṃ tatraitanmātṛtā---------------------------| ityādinā ---------------vyāno viśvātmakaḥ paraḥ || ityantena ślokaviṃśakena ārabhyate | tatra ślokena brahmāditrayasvarūpaṃ; tato dvayena heyopādeyapramātṛrūpavibhāgaḥ; tatastadupayogitayā malasvarūpaṃ, tatkṛtaṃ ca pramātṛvaicitryaṃ saptabhiḥ; iyatā heyarūpe pramāturukte tadupādeyarūpābhidhānāya samāveśasvarūpaṃ dvābhyāṃ; tataḥ prasaṅgāt pramāturavasthānāṃ suṣuptādīnāṃ svarūpaṃ pañcabhiḥ; tāsāmeva heyopādeyatāvibhāga- stribhiḥ,-iti prakaraṇatātparyam | atha pratyekaṃ sūtrārtho nirūpyate tatraitanmātṛtāmātrasthitau rudro'dhidaivatam | bhinnaprameyaprasare brahmaviṣṇū vyavasthitau || 1 || tatra iti evaṃbhūte'sminnāgamasiddhe saṃvedanayuktyupabṛṃhite mātṛmeyātmani tattvavarge nirṇīyamāne prastute yadetat kālādikañcuka- pariveṣṭitaṃ, tadeva yasyāṃ śuddhamupasaṃhṛtaprameyatayā prameyān- tarmukhaṃ bhavati daśāyāṃ; tasyāmadhiṣṭhātā tadabhisaṃpādanadvā-reṇa svopāsakavargasya taddaśādānena tadavasthādhyānasamāpannasya svābhimukhyasaṃpādanena ca bhagavān paramaśiva eva īśvaratāṃ bhajamānaḥ san rudratvena adhiṣṭhātā | tata eva asau māyāpade'pi prāṇāpānātmaka- (page 306) dharmādharmasūryendudinaniśāmṛtakasūtakādivibhāgavirahitatadvibhā- ganibandhanabhūtamadhyamajyotīrūpapramātṛbhāgādhikasvarūpasaṃ- sparśādunmīlitatṛtīyanetraḥ, bhinnasya tu prameyasya prasare saṃpādane'-dhiṣṭhātā brahmā, prasṛte tu tasmiṃstatsantānapravahaṇalakṣaṇe prasare'dhiṣṭhātā viṣṇuḥ | ata eva etau prameyameva idamiti prakāśātmanā pradhānīkurvāṇau, ahamiti pramātṛtāsārasvarūpaṃ nyakkarvāṇau na tṛtīyanayanayoginau, devataiva daivatamadhiṣṭhātṛrūpaṃ daivatamadhidaivatam,-iti sūtrārthaḥ | tamavatārayati viśveśvarasya ityādinā | viśveśvarasya brahmādirūpairaviśuddhena eva svarūpeṇa tāni kathamunmīlanti | āha buddhiguṇatvena, natu śuddhasaṃvinmātrarūpatayā | ata eva ādhāratvena sthitaṃ yadaiśvaryaṃ kartṛtālakṣaṇaṃ svātantryaṃ kriyāśaktiparyantaṃ jñānaṃ, tat teṣāṃ rūpam | tarhi dvitvaṃ kuta ityāha sattva iti ya eva aṅgibhūto guṇaḥ, tadviṣayameva tadaiśvaryaṃ jñānarūpamiti bhedaḥ | śūnye puryaṣṭakātmatātyantasūkṣmadeha evavā iti vṛttiṃ vyācakṣāṇo mātrapadaṃ sautraṃ vyākaroti yadyapi ityādinā | mūrtyā ākāreṇa, kālaviśeṣeṇa ca śarīrivat niyatena pārimityabhājā yo'vacchedastadrahitaḥ; sāmānyakālayogastu tasya api astyeva yadivā mūrtidvārā yaḥ kālabhedo niyataḥ kālaḥ | puryaṣṭakasya dehatā astyeva mahābhūtaiḥ samanvayāditi tadapi iha na vacanīyamiti mohavyapohanāya śaṅkodbhāvanārthaṃ dehagrahaṇam | upādānārhatābhidhānāya atyantasūkṣmagrahaṇaṃ na sthūladehasya api upacaritaṃ puṃstvamastīti āha | nanu śūnyaṃ tamoguṇātmakamiti pradhānatattvameva tat, tat kimanena bhāṣāntareṇa | atra āha sattvādi iti pradhāne'ntarbhavati, natu tadeva taditi yāvat | tathāpratīteḥ iti ahamitipramātṛtādhyāropeṇa | etadeva parighaṭayati (page 307) ghaṭayati āśaṅkāmapanayan adyāpica ityādinā | evam iti yuktamuktaṃ yat vastu tat tasmāt hetoryadyapi tulyatvaṃ sūkṣmāsūkṣmaśarīrayoḥ, tathāpi na mātāpitṛjanasya mukhyapuṃstattvateti sambandhaḥ | tadabhede- naiva iti puryaṣṭakābhedena | pūrvapūrvarūpāveśena hi uttarottarasya tathābhāva iti uktam | nanu rūpādimayatvaṃ puryaṣṭake'pi astyeva,- ityāśaṅkya āha prameyānavabhāsācca iti | nahi tatratyaṃ rūpādi pratibhāsate | tatsaṅkocopahitaṃ hi saṃvedanameva tatpramātṛbhāvena nirbhāti, na tadgataprameyabhūtaṃ rūpādi; śarīre tu tadeva pramātrīkriya-māṇaṃ gauro'hamitipratīteḥ | nanu puryaṣṭakaśūnyayorapi sarvajñān prati avabhāsamānatayā prameyatvamasti eveti punarapi kathaṃ tayoḥ pramātṛmātratetyāśaṅkya pakṣāntareṇa upakramate athavā iti tayorastu prameyatā, tābhyāṃ tu anyat pramīyate ghaṭādi bāhyaśarīreṇa asamparke bhogasaṃpādakatvāyogāt | ata eva iti yato'nyat na pramīyate tābhyāṃ, tataḥ | parameśvarasya iti sa evahi svātantryāt tathā bhātīti abhihitamasakṛt | ubhayarūpā iti savedyā, anyā ca | āṇavasaṃjño yo'jñānātmā māyākṛta eva malaviśeṣaḥ, yat vakṣyate -----------------------māyāśaktyaiva tattrayam | (3|2|5) iti; tasya atisphuṭatāṃ saṃvedanabhāge kurvan buddhau tamoguṇamudreca- yati bhinnābhāsayogaṃ saṃharati bhagavān rudraḥ | adhiṣṭhātṛtāmeva spaṣṭayati tasya ityādinā | atra ca iti sarvasaṃhārātmani pramātṛmātre | sa eva iti bhagavān rudraḥ | nanu samastavedyakṣayaścet vṛttaḥ, tadeva paramapadamiti kā khalu anyā turyadaśā suṣuptātiriktā syāditi | ata āha tatra ca iti kṣīṇe'pi (page 308) vedyāntare vedakatattvasya sarvottīrṇasarvamayasarveśvaratādidharmabhā- janasya adyāpi vedya eva śūnyādau samupahitasaṃvitsaṅkocayogāt paramārthaprakāśo nāstīti tatprakāśasārāyāsturyadaśāyā yuktameva vailakṣaṇyam | nanu bhāvanāḥ puryaṣṭakabhāve śūnyasya bhāvayitur- bhāvāt bhavantu, śūnye tu bhāve ko'sau bhedabhāvanāpradhāno bhāva-yitā anyo bhavet; saṃvidrūpāpekṣayā ca na bhāvyasya bhedo'sti | atra ucyate śūnye ca iti samakālameva yadā śikharasthasaṃvedanadiśā ubhayamapi vāgrahaṇāt śarīraghaṭādyapivā vyatiriktaṃ bhāvayati, tadā tanmadhyānupraviṣṭabhāvanīyaśūnyāntarāpekṣayā yat śūnyāntara- miti uktaṃ, tadeva pramātṛtāmeti; naca anavasthā saṃvittattvāveśena eva yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20) iti api tvātmabalasparśāt----------------------|| (spa. kā. 8) iti ca nītyā pramātṛtodgamāt | tadāha samarthitam iti | evaṃ sūtrārdhaṃ vyākhyāya śeṣaṃ vyācaṣṭe jāgara ityādinā ardham | sūtre ya evamarthaḥ prasaraśabdaḥ, sa ābhāsapadena vṛttau vivṛtaḥ iti saṅgatiḥ | sāmastyena devatādvayaṃ vyākhyāya vibhāgena sphuṭayati jāgaraṃ ca ityādinā | hṛdayābjagatatvādeva kamalāsanaḥ palāyati iti vyācaṣṭe na kevalaṃ tatraiva prathamakṣaṇe sa bhāvāvabhāso'sti,-ityetāvat, apitu smṛtyavasthāmapi svapnāvasthāmapi pratipadyate,-ityevaṃbhūtamanuvar- tanaṃ kurvāṇaḥ pālaka ucyate bhagavān viṣṇurmadhyamāvaikharyātma- kānuvartanollāsapade parameśvarāt prabhṛti paśupramātṛparyantapramā- tṛvarge kaṇṭhabhūmau vartamānaḥ | hṛdaye hi prathamapaśyantīprasarātmani pratibhārūpatvena (page 309) prāthamakalpikī sṛṣṭiḥ yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān------------| (spa. kā. 33) itisthityā | rudrāvasthā tu samastavādopasaṃhārarūpānāhataparavāktat- tvānupraveśaprārambhabhuvi tāluni sarvopasaṃhārātmakasuṣuptallakṣa- ṇe'pi kaṇṭhadeśe'pi nirūpite tadūrdhvapadagāmitvādeva labhyata iti tāluni iti na uktaṃ vivṛtikṛtā | tata eva brahmahṛdayoviṣṇukaṇṭho rudratā-lurīśvarabhrūumadhyaḥ sadāśivordhvabrahmarandhro'nāśritātmaka-śaktisopānoparipadaḥ kāraṇaṣaṭkavigrahaḥ parameśvaraḥ iti hṛdayādisvarūpābhidhānena sūcita āgamiko'rthaḥ pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān | sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate || ityāśayena āśaṅktate yadyapi iti | yadā iti yataḥ, tadā iti tataḥ; yadivā yadā saṃskāravataḥ svapnaḥ, tadā sthitirūpatā; svātantryena tu svapne jāgararūpataiva sā tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt | (spa. kā. 34) itinītyeti yadātadābhyāmuktamabhinavaṃ tāvadarthāvabhāsanaṃ sthapatikumbhakārādibhirgṛhakumbhādīnāmavabhāsane sphurati eva, tatsāmānyāt punastasyaiva darśanamityevaṃbhūtaviśeṣānapekṣā jāgaryāṃ yā sṛṣṭirūpatā | nanu evaṃ svapne'pi asti,-iti pakṣāntareṇa pariharati yadivā iti abhedabuddheḥ sarve vayamekaṃ vidmaḥ ityasyāḥ, bhedabuddhervā pūrvasṛṣṭivailakṣaṇyapratīterāspadaṃ pūrvaṃ pramātrantaraikyena asāvavabhātaḥ | tathārūpatā iti sṛṣṭirūpatā jāgradavasthāyā iti pūrveṇa sambandhaḥ | buddhiguṇa eva iti evakāreṇa śuddhaiśvaryasparśo'pi tayornāsti, rudrabhaṭṭārakasya tu śuddhamaiśvaryaṃ jñānaṃ ca (page 310) spṛśata eva buddhiguṇābhyāmaiśvaryajñānābhyāṃ yogaḥ iti darśayati | tadetat sphuṭena āgamikena abhijñānena darśayati ata eva iti | prapañcavigalane yadīśanamaiśvaryaṃ, tataḥ kila buddhiguṇasya aiśvaryasya pratyastamayaḥ sata eva nyakkaraṇaṃ, natu atyantamabhāvaḥ tasmin------------------------------------------------------| (spa. kā. 15) iti, tadā tasmin mahāvyomni------------------------------| (spa. kā. 25) iti ca | eṣāṃ madhyame mahāvyomni ekaghanatāsamāpattyabhāve'pi anupraveśamātramasti,-iti tṛtīyena netreṇa udānamahātejaḥprabodhāt bhedadahanātmanā yogaḥ || 1 || asyaiva mātṛtāmātrasya vibhāgaṃ nirūpayan kālāditattvāntarayogo'vaśyopagamya iti sūtreṇa nirūpayati eṣa pramātā māyāndhaḥ saṃsārī karmabandhanaḥ | vidyābhijñāpitaiśvaryaścidghano mukta ucyate || 2 || māyāvimohitaḥ, ata eva karmāṇi bandhakatvena abhimanyamānaḥ, eṣa iti kālakalādiveṣṭitaḥ śūnyapuryaṣṭakasaṅkucitasaṃvitsvabhāvaḥ, saṃsaraṇaśīlaḥ, vidyayā tu svarūpaprakāśanaśaktyā pratyabhijñāprā-pitamaiśvaryaṃ viśuddhaṃ svātantryaṃ yasya, ata eva cit yasya ghanā nibiḍā acidrūpānupraveśaśaṅkāśūnyā, sa punarjanmabandhavirahāt satyapi dehe muktaḥ, patite tu asmin śiva eva, ko muktaḥ bhūtapūrvagatyā tu muktaśivaḥ iti vyavahāra āgameṣu,-iti sūtrārthaḥ | taṃ saṅkṣipya āha idānīm iti | tata iti anyathāhi saṃvidrūpatve tasya pratyuta śaktirmāyā, natu tadadhīno'sau yena tasyāḥ sa ityucyetetibhāvaḥ | vakṣyate iti devādīnāṃ ca---------------------------| (3|2|10) (page 311) iti upakramya tatrāpi kārmamevaikam---------------------------| (3|2|10) itisūtre | sa evaca iti yasyaiva bandhaḥ, tasyaiva muktatvamucitamiti yāvat | ādigrahaṇāt jñānacaryābhaktyādayaḥ | yathā uktaṃ śrīsarvavīramate kadācidbhaktiyogena karmaṇā dīkṣayāpivā | saṃsāriṇo'nugṛhṇāti---------------------------|| iti | śrīmataṅge'pi ---------------------------mokṣo vātha catuṣṭayāt | iti | nanu ātmatattvaṃ pratyuta heyamāgameṣu uktaṃ te tvātmopāsakāḥ śaive na gacchanti paramaṃ padam || (ne. taṃ. 8|4) iti śaktiśivātmatāyā upādeyatvena uktatvāditi śaṅkitvā āha ātmana iti ṣaṣṭhīsamāso'yaṃ vṛttāvityarthaḥ | aiśvaryaśabda iti sautraḥ | nanu ciddhanatvaṃ kathamanena vivṛtaṃ bhavatītyāśaṅkya āha cinmātra ityādi | sadā iti bandhāpekṣā ca muktateti ākūtaśeṣaḥ || 2 || asyaiva pramāturāgamikaṃ saṃjñābhedaṃ nirvacanato nirūpayati svāṅgarūpeṣu bhāveṣu pramātā kathyate patiḥ | māyāto bhediṣu kleśakarmādikaluṣaḥ paśuḥ || 3 || yo'sau mukta uktaḥ, sa bhāvān svāṅgavat pramimīte iti teṣāṃ svāmī paramārtharūpārpaṇācca pālayitā | tadayamīśvararūpatāsamā-viṣṭa iti īśvaravadeva patiruktaḥ śāstre | yadātu māyāśaktyā kṛtabhe-dāṃstān mimīte, tata eva kleśairavidyādibhiḥ karmabhiḥ śubhāśubhai-rādipadāt vāsanābhiḥ karmavipākarūpaiśca bhogairuktakañcukapra-pañcitaiḥ kaluṣo'pahastitaikarasasvātantryaḥ; tadā taireva pāśaiḥ (page 312) pāśitatvāt paśuruktaḥ | tadā iti śivatāyāṃ, pālyamapekṣaṇīyaṃ yat patitve, tat na asti vyatiriktamityarthaḥ | nanu māyāto bhediṣu iti sautraṃ na spṛṣṭaṃ vṛttau, anyadevatu uktaṃ puṃstvāvasthāyām iti | sautrameva itthamuktamiti darśayati tadāca ityādinā puṃstvāvasthayaiva ityantena | atha kimanayā bhaṇiticitratayeti cet, āha prādhānika iti puṃstvāvastha- yaiva iti kākākṣivat, tena tayā eva uktayā anyadupagamyaṃ pradhānādā- gataṃ tatra ca bhavaṃ viśvamityevaṃ tāvat pārameśvare darśane parame- śvaraśaktereva tathābhāvopagamādupagatam | yāni api darśanāntarāṇi kāpilavaiṣṇavādīni, tairanakṣarārūḍhamapi balādabhyupagantavyamasma-duktaṃ rāgakalāvidyāniyatikālādyādhikyam | īśvarādīśvara iti yaduktaṃ, tadeva spaṣṭayati avidyā ityādinā | nanu anīśvaro'stu īśvaraviparītaḥ, pumāṃstu tathā kutaḥ | āha sa evaca pumān iti | nanu ca kleśakarmavipākāśayairyukto'stu pumān, tatra kleśamadhye'vidyā mohanītvena vedanaviṣedharūpatayā ātmānaṃ viśvamātmatvena anīkṣayantī māyā asmitayā ca anātmānamātmatayā īkṣayantī kāmaṃ svīkṛtā, rāgāditrayeṇa ca rāgaḥ, niyatyādayastu kathaṃ saṅgṛhītāḥ | āha niyatyā iti niyatiryataḥ karmaṇo mūlabhūmiḥ | kāryakāraṇabhāvo hi tataḥ, tanmūlaṃ ca karmavāsanāvipākatrayam, tatastayāpi yuktaḥ | rāgeṇa ca upalakṣite vidyākale | yadevahi rāgāspadaṃ, tadeva kalāvidyayorviṣayo viparyayo vā, tatastābhyāṃ yuktaḥ | karma ca kriyārūpaṃ, kriyā ca kramalakṣaṇakālānuprāṇiteti karmaṇā aṅgīkṛtena kālo'pi aṅgīkṛta iti tenāpi yukta iti teṣāṃ rasanānārūḍhamapi asti hṛdaye | tat darśayati avacanam iti asmābhistu parameśvaradarśanānugṛhītaiḥ (page 313) spaṣṭameva sarvaṃ nirūpitam | pramāturhi śuddhāśuddhasvarūpaṃ vitatya vaktavyamadhyātmavidyāsu asyaiva arthasya mukhyatvena vistāraṇārhatvāt || 3 || paśusvarūpaṃ vitatya nirūpayituṃ sūtrāntaramiti saṅgatiṃ ṭīkā-kāraḥ svayameva karoti paśoḥ iti | pārameśvara iti, anye tu asamyagetad-rūpavidaḥ, tata eteṣāṃ na samyak muktiriti śikṣitvā tu svaprakriyāyāṃ tāvadāropaṇe paramārthata idameva muktikāraṇam, aṅgīkṛtaṃ ca etat sadbhiriti āśayaḥ | tata eva āgama; te tvātmopāsakāḥ śaive na gacchanti paramaṃ padam | (ne. ta. 8|4) iti saptamītṛtīyābhyāṃ vyākhyātaḥ | vibhaktam iti lakṣaṇato viṣayataśca prakaṭayiṣyate'nena prakāreṇa malatrayam | tatra prathamata āṇavamāha sūtreṇa svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā | dvidhāṇavaṃ malamidaṃ svasvarūpāpahānitaḥ || 4 || svatantro bodha ityetat tattvam | tatra bhāgāntarahānyā svarūpāpa- hārāt malamaṇutāṃ saṅkocamādadhānamāṇavaṃ dvidhā | nanu vṛttau male vyākhyeye nirmalasvarūpābhidhānaṃ kimetat | etadityāha śuddha- svabhāvasya iti | malaṃ hi anyena vijātīyena yogaḥ kajjalāṃśaḥ svadhā- yāḥ, tadaṃśo'pi kajjalasyeti ekajātīyamekaghanaṃ rūpaṃ yat nirmalaṃ viśuddhaṃ, tat pūrvaṃ vācyamityarthaḥ | sāmānyena iti anavabhāta- pūrṇatvasvatantratvādidharmagrāmasyāpītyarthaḥ | dvitīyagrahaṇena tacchaktirūpatā eva māyāpradhānāderityāha pṛthak iti | yathākramaṃ mantreśarūpatayā ye bhavino vijñānākalāste evamuditāḥ, mantreśāstu svatantrā eva | darśanāt iti āgamādipramāṇakāditibhāvaḥ | nanu vijñānākalāderahantātmakacamatkāralakṣaṇakartṛtārūpasvātantrya- viyogino'pi (page 314) bodhamātraṃ tāvat rūpamiti paśulakṣaṇe yadajñatvamuktaṃ paśurnityo hyamūrto'jñaḥ---------------------------| iti, tat nāsti,-iti kathamaṇutvamāṇavamalaprayuktaṃ ca tadavaśyaṃbhāvi, -ityāśaṅkya āha svātantrya ityādi | jñatvaṃ hi tatra vyatiriktavedakāt- makaṃ niṣiddhaṃ yat kalāvidyārūpatattvāntaraprasādāt sakalasya uditamucyate, tat ca vijñānākalasya naiva asti | svātmani api vedakatvaṃ pṛthagbhūtatayā na upapadyate, apṛthagbhāvena bhavadapi ahamiticamatkā- rātmano vimarśasya tirodhānādasato na viśiṣyate | tadetadāha svātmani iti | bodhakatvaṃ bhinnaṃ bodhyamapekṣya, na svātmani | bhinnaṃ ca bodhya-masya na upapadyate, na sambhavati | tena ajñatā eva, natu jñatvamiti saṅgatiḥ | tadeva iti uktaṃ vastu yadāṇavatve prayojakaṃ sūtre ca āṇavavācoyuktyā aṅgīkṛtam, tat vṛttau mātrapadena sphuṭīkṛtam | nanu vyatirikte vedye vedakatā kāmaṃ mātrapadena nirākṛtā, avyatirikte tu sā kena nirākṛtā īśvarasya iveti śaṅkitamāha mātragrahaṇena iti | cakāro'tra apekṣyaḥ | mātragrahaṇena hi viśvātmatāṃ tathaivaca prathāṃ nirasyatā bhinnavedyavedakatvaṃ nirasituṃ śakyam | tasya hi sā pūrvabhāvinī nirvikalpadaśā yasyāmaiśvaro bhāvaḥ iti uktaṃ prāk | atha svātantryasyāpyabodhatā ityaṃśaṃ vivṛṇoti bodhanirākṛtasya tu iti | sthitaiva iti atra ajñatvaṃ na yadi asādhyamiti aṇulakṣaṇaṃ sphuṭa- meva asti | śūnyadirhi vedyatvena sphurati upādhibhāvāt, saṃvidaṃśo'pi vedyacchāyācchurita eva | dvividhaphalam iti vijñānākalādayo devādayaśca phalamasyeti krameṇa vakṣyate | mūlamalatā (page 315) ca api ajñaptau grāhakasya pradhānyāt tadbhāvasya ca etadadhīnatvāt, sṛṣṭiyoge tu māyākhyasya mūlatvamuktamiti avirodhaḥ | nanu bodhamā- trasya svātantryamātrasya ca yat nirmāṇamuktaṃ, tena anityatvamāpatitamiti paśulakṣaṇe yat nityatvaṃ mūrdhābhiṣiktamuktaṃ, tat tyaktaṃ syāt | neti darśayati bodhamātraṃ ca ityādinā nitya evāsau ityantena | svatantrabo-dhasya iti svātantryāṃśena bodharūpasya, natu saṃvedanāṃśena jñeya-tvasya asaṃvidrūpatvedantātmano'napahastanāt | na kvacit iti anāropita-svātantrye'pi ghaṭādau cidrūpatā sannihitā prakāśaikasāratvāt, sā kathamāropitasvātantryeṇa bhaviṣyati | tadāha viśeṣaṇa iti | nanu evaṃ ghaṭe'pi yadi cidrūpatāṃ kaścit paśyet, tarhi kimabhrānta eva asau | omityāha jaḍasya tu iti | yukta eva iti ucita evetyarthaḥ | śaktyā śuddhavidyārūpayā hi ayaṃ samyagiti jaḍarūpatānyakkriyayā cidrūpatāprādhānyena āveśaḥ ā samantāt svarūpapraveśaḥ ityarthaḥ | yadāha tṛṇāt parṇāt---------------------------| iti | udgamanaṃ hi acidrūpatāyā nyakkāraḥ | aṣṭamūrte kimekasyām--------------| ityatra tu sa eva toṣaḥ | nanu anātmani jaḍa ātmatvena abhimananaṃ viparyā-yākhyātirūpā iyamavidyā,-iti sāṅkhyayogādīnāṃ matamanityāśuci-duḥkhānāmātmasthityādivacanāt, tat kathamuktaṃ yukta eva asau,-ityā-śaṅkya āha ata eva iti | yata evamuktaṃ, tataḥ sāṅkhyīyamayuktameva boddhavyamityarthaḥ | prakṛtipuruṣāviveke hi prakṛtāveva puruṣābhimā-naḥ saṃmataḥ | nanu abhāvamātraṃ mokṣāvasthāyāmapi tadbhāvane saṃsaraṇaprasaṅgāt | etadeva nyāyena (page 316) ghaṭayati nahi iti | anātmani yadi na sannihitaḥ syādātmā, tat tatra tadabhi- mananaṃ mithyājñānaṃ bhavet; natu gṛhe sannihitamākāśamadhyavasyan bhrānto bhavati | nanu sāṅkhyairna idamuktamityāha atha iti etadviṣayasya ātmānātmalakṣaṇasya prakāśanaṃ, tacca na tairbandhatvena uktam; apitu anātmaiva ātmatayā bhātīti | etadapi dūṣayati keyam iti | prakāśaprati-bhāsanaṃ yadi tadā, tarhi tathaiva tadvastu,-iti na aparamasya tattvamiti kā bhrāntatā | atha tathāprakāśanābhāve'pi tathādhyavasāya iti bhrāntatā | etadapi dūṣayati ākṣipan natu iti | prāptaḥ iti ucitaḥ | puruṣasambandhī iti puruṣaviṣayatayā ucitaḥ | tanna iti saṅkṣepoktiṃ spaṣṭayati ātmani ityādinā ayuktaḥ ityantena | akārapraśleṣamakṛtvaiva ekavākyatvena neyaṃ na yukta iti | taditi ca nipāto'tra pakṣe vaktavyopakṣepadyotakaḥ | ahamityavasāyaḥ sāṅkhyadṛśi pratyuta anātmani eva buddhyahaṅkāra- maye samucitaḥ, natu ātmani cinmātrasvabhāve | evaṃ tu etat iti parameśvareṇa hi sāṅkhyānāṃ tāvadeva upadiṣṭamapūrṇam, idaṃ tu pūrṇaṃ jñānamitibhāvaḥ | svakaḥ iti akṛtrimaḥ, tata eva ucitaḥ | tacca iti vākyārtharūpam | taiḥ iti sāṅkhyaiḥ | yat prameyaprasaṅgena idamāyā- taṃ, tadeva upasaṃhāreṇa nirvāhayati asmākaṃ tu iti | evam iti ahaṃpratyavamarśo yaḥ---------------------------| (1|6|1) ityādipradeśeṣu | yato'hamitivimarśamayatvamātmana upapāditam, tadeva kartṛtvamuktaṃ vimarśa eva devasya---------------------------| (1|8|11) ityādipradeśeṣu; tataḥ kartṛtvaṃ vyatirikte kārye na upapadyate tādṛśasya (page 317) kāryakāraṇabhāvasya vitatya dūṣitatvāt | evaṃca kāryarūpaṃ jagat puruṣamayameva | yat śrutiḥ puruṣa evedaṃ sarvam iti | jagati iti samagra iti ca vadannekaka eva dehādau ghaṭādivailakṣaṇyena tathābhimāno viplava eveti darśayati | tata eva hi tatra tatra uktaṃ ---------------------------dviguṇo'yaṃ viplavaḥ | iti | tatra iti jagati | pratyuta iti nipātasamudāyaḥ parasya atra vaiparītyena ayukto'bhiniveśo'yamiti dyotayati | mūlabandha iti sati tasmiṃstata eva anātmīkṛtāt vargādekadeśe śarīrādāvanātmani eva anapahastitajñeya- bhāve'hamityātmābhimānarūpo'stu paścāttyo bandho yadabhiprāyeṇa dvuguṇaviplavotthāpakatvaṃ māyāśakteriti || 4 || maladvayalakṣaṇāya yat sūtraṃ, tadavatārayati idānīm ityādinā bhinnavedyaprathātraiva māyākhyaṃ janmabhogadam | kartaryabodhe kārmaṃ tu māyāśaktyaiva tat trayam || 5 || etadāṇava ityādipadena atraiva iti vyācaṣṭe | mantreśvarāṇāmapi āṇavaṃ malaṃ vakṣyate bodhānāmapi---------------------------| (3|2|9) itisūtre ṭīkāyām | tena tatraiva sati malāntarayogaḥ | dviprakāre sati āṇave male vṛtte svarūpasaṅkoce bhinnasya yat prathanaṃ, tat māyākhyaṃ māyayā ākhyā yasya, tat māyīyaṃ malaṃ saṃjñāmātreṇeti, māyākṛtatvaṃ tu malatrayasya api,-iti atraiva śloke turyapādena uktam | tatra abodharūpasya karturdehāderbhinnavedyaprathāyāṃ satyāmahetuṣu api jaḍeṣu karmasu nimittāvagrahātmā viparyayaḥ | janmanastu niyatāvadhyākṣiptasya āyuṣo bhogasya ca sukhaduḥkhādeḥ kāraṇabhūtaṃ kārmaṃ malam | māyā nāma śaktiḥ parameśasya, sā aśuddhavidyāśaktimaṇorvyaṃnakti | (page 318) tato'ṇurantarbahirindriyāṇi adhiṣṭhāya bhinnaṃ vedyaṃ jānāti | tadā ayamaṇurmāyākhyena malena malina iti ucyate ato'pi iti na kevalaṃ pūrvo viparyayo ya āṇavamalātmā uktaḥ, yāvadayamapītyarthaḥ | tatra iti pārameśvarāgameṣu | kathaṃ sūcitamityāha trayamapi iti | asya iti ākhyāgrahaṇasya | yuktaśca atra viśeṣato māyayā vyapadeśa iti darśayati dvaita ityādi | tatra iti māyākhye | tata eva utpattikrameṇa mūlamūlatva- masya eva saṃvidātmakajñaptyapekṣatvādāṇavamalasya | ata eva vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate | mūlamanyastvahambhāvo vedyeṣvapyāṇavo malaḥ || ityatra gurubhirmūlamiti kākākṣivadapekṣyamiti vyākhyātam | etadeva spaṣṭayati dvaitadarśane ca iti | muktāṇūnām iti saṃsāritottīrṇānāṃ mantramaheśādīnāmityarthaḥ | evaṃ sambhavet ityantena mukhyatayā māyākhyameva vyākhyātam, tadrūpavispaṣṭīkaraṇaprasaṅgāt tu maladvayamanyat nirūpitam; adhunā tu kārmaṃ vivṛṇoti karmaparādhī-natvam iti | tacca karmamalatāyā āspadaṃ yato viparyāsasāmānyena tasya asatyatvam | viparyāsasāmānyaṃ taditi kutaḥ | āha svātantrya iti pramātuḥ svātantryarūpā kriyāśaktireva karma, saivatu yata enaṃ paratantrīkaroti niyatiśaktyā yena vicitraphalabhāgī ayamanicchurapi jāyate; tato viparyāsatetyarthaḥ | prāk iti kāryakāraṇabhāvavimarśe | vakṣyate iti devādisūtre (3|2|10) | vijñānena bodhamātrarūpatvena akalāḥ kalopalakṣitāśuddhavidyārāgādiyogābhāvāt bhogaśūnyā ityarthaḥ | turyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe tadetat ityādinā samāsapadena || 5 || (page 319) atha eṣāṃ malānāṃ viviktaviṣayapradarśanena rūpaṃ sphuṭayituṃ svātantryahānirbodhasya---------------------------| (3|2|4) ityamuṣya aṃśasya viṣayamāha śuddhabodhātmakatve'pi yeṣāṃ nottamakartṛtā | nirmitāḥ svātmano bhinnā bhartrā te kartṛtātyayāt || 6 || ye saṃvinmātraparamārthā api ahamitisvātmaviśrāntilakṣaṇasvā- tantryaparamārthānandacamatkāratirodhānayogāt na uttamāḥ kartāraḥ, te bhartrā parameśvareṇa apratihataparipuṣṭasvātantryeṇa tathā bubhūṣuṇā svātmanaḥ sakāśāt ghaṭādivadeva bhinnā nirmitā yena mantramaheśva- rādīnāṃ bhedena bhānti | parameśvarāt bhede hetuḥ kartṛtātyayāt iti parameśvarasya ca uttamasvātantryamayatvāditi ākūtaśeṣaḥ | aśuddhyaṃ-śasya kasyacidapagama eva tāvadatra śuddhatvamaśuddhighanatānivṛttyava-taraṇarūpamiti vyācaṣṭe bodha ityādinā | anena iti vedyānuparaktaśab-dena | kaivalyaṃ kevalatā | upādhyayogaḥ iti eṣa eva paramārthāpavargaḥ sāṅkhyādīnāmiti kaivalyapadena piśunayati | sautrīṃ pañcamīṃ hetau vyācaṣṭe tadetat ityādinā | nanu īśvaranirmāṇaṃ kimiti tatra apekṣyate | āha īśvaranirmitim iti | svātantrya ityādi bahubrīhiḥ | ata eva iti yato durghaṭamapi etat mukhyasvabhāvaviyojanābhāsamutthāpayati, tataḥ svātantryamayatvameva; natu kathañcidapi asvatantratā kutracidapi apratī- ghātādicchāyāḥ | nanu svātmanaiva bhagavānasvātantryeṇa api bhāti,- ityevaṃvidhaṃ cedasya uttamaṃ svātantryaṃ, tarhi bhagavatsvarūpāt te bhinnā iti katham | etat pariharati tenaivaca iti bhagavatā bhinnaśabde samāsavartini | etadeva sphuṭayati nahi iti | sa hi svatantratvena bhāti,- (page 320) ityasyāṃ vācoyuktau yat tathābhāne svatantraṃ rūpaṃ, tadaṅgīkṛtame- veti asvatantraṃ tato bhinnameva ābhātīti āyātam | nanu evamasvatantro bhagavān svātantryaṃ jahyādeva | netyāha sacāpi iti | svātantryahāni- revaṃ syāt, yadi para enamevaṃ kuryāt; naca evam | tadāha svayam iti | nanu vastutaste vijñānākalādayaḥ parameśvarādabhinnā eva, tataḥ kasya tat svātantryamucyatām; kiṃ bhagavata eva, uta teṣāmapi,-ityāśaṅkya āha sāṅkhyapuruṣādayastu iti yo hi tathābubhūṣurna pratihanyate, sa svatantraḥ | etacca bhagavata eva asti tasya eva sarvapūrṇatvena svāminaḥ---------------------------| (1|5|10) ityuktanayena bubhūṣālakṣaṇayā icchayā yogāt | tathā iti atra tu bhāge ye vartante, ghaṭādivat te | tadetadāha bhūtādi iti | ādipadāt bhuvanatattva-bhāvādigrahaṇam | te iti sāṅkhyapuruṣādayaḥ | nanu na tāvadete parame-śvarapramātṛtāpekṣayā bhedena bhānti ghaṭādivadeva, naca asmān prati te prakāśante; tat kimapekṣayā te bhidyantāmityāśaṅkya āha mantreśvarādyapekṣayā iti | te hi tān svato'nyonyato grāhakavargāt ca bhedena paśyanti | yadyapi asmadādipramātṝṇāmapi te āgamaprāmāṇi-katayā bhedena sphuranti, tathāpi sākṣātkāramūlatve sati āgamāvabhā-tasya bahiḥ sarvasādhāraṇābhāsaniṣṭhatā; anyathātu svatantravikalpā- bhāsavadasādhāraṇatā eva, na bāhyatvam-ityāśayena mantreśvarādya-pekṣayā iti uktam | tadeva āha tadāgamasiddha iti evaṃ sati āgamasiddhāste bhavanti, na anyatheti yāvat || 6 || nanu uktāt hetorastu vijñānākalānāṃ parameśvarāt bhedaḥ, anyonyatastu kathaṃ bodhātmatvena svarūpabhedasya abhāvāt deśakālabhedasya (page 321) ca bodhasvabhāvaṃ prati abhedakatvāt | tat kathaṃ te iti bahutvena eṣāṃ nirdeśa iti codyaṃ parihartuṃ sūtraṃ bodhādilakṣaṇaikye'pi teṣāmanyonyabhinnatā | tatheśvarecchābhedena te ca vijñānakevalāḥ || 7 || bodharūpatā nityatvaṃ vibhutvamityādi lakṣaṇaṃ yadyapi eṣāṃ na bhinnaṃ, tathāpi īśvarecchā yatastathā bhidyate- nityavyāpakabodhamā-trarūpo hi ahaṃ bhedena nirbhāse-iti; tatasteṣāṃ yukta eva anyonyaṃ bhedo grāhyebhyo grāhakāntarebhyaśca | te ca śāstre vijñānamātraṃ kartṛtāśūnyaṃ māyīyabhedāvabhāsaśūnyaṃ ca eṣāṃ svabhāva ityevaṃ vijñānākalā iti uktāḥ | naca vācyaṃ yadi īśvarecchā bodhamā-trāṇi api bhedavanti karoti, tarhi bodhasya eva pramātṛtvaṃ bhinne ghaṭādi-varge sarvadā nirūpyatām; kiṃ śūnyādidehāntāntarālapramātrantara-kalpaneneti yata uktamasakṛdavabhāsamānamanapahnavanīyamiti | avabhāti ca kṛśo'haṃ kṣudhito'haṃ sukhito'haṃ sarvottīrṇo'hamiti dehaprāṇādeḥ pramātṛbhāva iti sūtrārthamavatārayati acintya ityādinā | bhedaścet, kathaṃ bodhādirūpatā; sā cet, kathaṃ bhedaḥ iti bhede parasparaṃ bodhādilakṣaṇaikye ca paryanuyogo naiva kāryaḥ | ādipadena sautreṇa nityatvavyāpitvādeḥ saṅgraha iti vyākhyāsyaṃstadupayogi nirūpayati bodhātmanām ityādi | nanu iti tathānirmāṇe hi kathaṃ nityatādi bhavet | anyonyabhedābhāsamātrameva nirmāṇaṃ, natu adhikaṃ tadupari nīlādyābhāsāntara iva yena nīlāderiva anityatā bhavet | prakṛta upayojayati bodhasya iti | cakāreṇa prameyaṃ samuccinvannayatnasiddhatā- masya arthasya āha | aiśvaryaṃ hi saṃvidaḥ pūrṇaṃ rūpamiti tadanābhāso'śuddhireva | tadāha natu śuddha iti | sāmyaṃ darśayati taiśca iti co hetau | (page 322) niṣiddha iti ahaṅkāravṛttitvena tadabhyupagamāt | asya iti puruṣasya | uktam iti taiḥ sāṅkhyairiti sambandhaḥ | nanu sūtravṛttigataṃ rūpaṃ vidyeśā-nāmapi asti,-iti viśeṣaḥ kutaḥ | āha teṣām iti kiñcitsvatantrāṇām iti parāpararūpasvātantryāṃśānugṛhītāparasvātantryayuktānāmiti yāvat | anāgatāvekṣaṇalakṣaṇena pūrvāparaparyālocanena tantrayuktito viśeṣa-lābhaḥ iti tātparyam | nanu tajjātīyatve tulye prāyapadena upamānatā kathamucyetetyāśaṅkya āha lokaprasiddheḥ iti māyīyalokottaraṃ pārameśvaraṃ śāsanaṃ yato pūrvaṃ lokasya, tatra hi samyagāgamite saṃvedane parāparasiddhilābhaḥ, asamyagapi gāṇapatyavaicitryaṃ; natu kathañcidapi pāśvātmakatā | tatastasmin vyutpipādayiṣite māyīyapra-siddhena vyutpādanīya iti prasiddhatvāt dṛṣṭāntīkaraṇaṃ tajjātīyasya api yathā ayaṃ gaurmadīyadāntaprāya eveti | śāstramiha pārameśvarameva | idānīṃ tajjātīyatāṃ nivārayan sādṛśyameva sphuṭayati sāṅkhyaiśca iti | amī tu iti vijñānakevalatvaṃ māyīyādhvottaraṇamātrādeva parayojanikāśūnyāt dīkṣāviśeṣāt gītādyuktakārmabandhavandhya-kevalapuruṣasvarūpabhāvanābalāt tadantādhvadhāraṇādhyānasamādhi-balāt ca labhyate iti | tallābhaśca bhogaviśeṣa eva | tata eva uktaṃ yo yatrābhilaṣedbhogān sa tatraiva niyojitaḥ | siddhibhāṅmantrasāmarthyāt------------------|| ityādi | tataḥ sāṅkhyaiḥ puruṣairyat sādṛśyaṃ, tadātyantikaṃ tajjātīyatāparyantaṃ na bhavati,-iti prāyikaṃ sādṛśyaṃ yuktam || 7 || evaṃ svātantryahānirbodhasya-------------------------| (3|2|4) (page 323) ityamuṃ bhāgaṃ vijñānākaleṣu uktvā ---------------------------svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4) ityasya viṣayamāha sūtreṇa śūnyādyabodharūpāstu kartāraḥ pralayākalāḥ | teṣāṃ kārmo malo'pyasti māyīyastu vikalpitaḥ || 8 || etadavatārayati saṅgatiṃ kurvan evam ityādinā | eka iti ekarāśi- raṇūnāmiti yāvat | bodhātmatvāt iti bodhasys yato'yamahaṃvimarśa ātmā sārabhūtastatastatra āropite svabhāvino'pi āropo jāta eva | etadevaca yuktamiti abhyuccayahetumāha vyatirikta iti vyatirikto bodhāt bāhyo yāvadahaṃvimarśasya viṣayastāvat sa svayamaprakāśamānaḥ kathamahamiti vimṛśyate | svaprakāśavimarśo hi ayam, tataḥ svaprakāśatayā api āropitayā bhavitavyameva | etat pariharati tathāpi iti svaprakāśatā kāmamāropitā vāstavī eva, na asau pratiprasūtā iva tathāpitu apahastitasvabhāvaiva vartate sā paraprakāśatvasya idamitivedyatārūpasya tādavasthyāt | tadāha bodhatātiraskāreṇa iti bodhatā yatastiraskṛtā tata evaṃ vṛttāvuktaṃ sautramabodhapadaṃ vyākhyātum, ahantā tu śuddhasvātantryarūpā āropyamāṇā sphuṭaiva vyatiriktatvasya vicchinnatālakṣaṇasya bhuṅkte-karotītyevaṃrūpasya pāratantryasya ca parānugrahādevaṃkaromītyevaṃlakṣaṇasya svātantryaviruddhasya anavabhāsāt | tattvajñānāvatarasampattaye hi yatnata evaṃbhūto'vabhāsa utthāpyamāno'pi na uttiṣṭhati, tato'hamityaṃśe yā svaprakāśatā; sā viruddhaparaprakāśyatātmakavedyatāpahastitasvarūpeti abodhatā uktā | yā tu avicchinnatā svatantratā ca tatraiva aṃśe, sā tadviruddhavicchannatvaparatantratāvabhāsanena anyakkṛteti (page 324) kartṛtā uktā śūnyādeḥ | pralayākalārthavyākhyānabalādeva teṣām ityādisūtrārtho vyākhyānārha ityāśayena āha pralaya ityādi | sargotthāpakaḥ saṃskāraḥ sargasaṃskāraḥ | vakṣyamāṇanyāyena iti savedyamapavedyaṃ ca---------------------------| (3|2|15) ityatra | vyavasthitavikalpaśca ayam | tathāhi kecana śūnyādyaṃśasaṅku- citasaṃvinmayā apavedyasuṣuptapadabhājaḥ, anye buddhyādibhāgāvarud- dhacinmayāḥ sukhādiśeṣasāmānyavedyayogāt savedyasuṣuptapadajuṣaḥ; sthūlakāryakaraṇaviyogātmakatvaṃ tu pralayākalalakṣaṇameṣāmekameveti || 8 || evaṃ ------------------------svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4) ityetadaṃśaviṣayābhidhānaprasaṅgāt kārmamalasya api viṣayo darśitaḥ, māyāmalasya api pākṣikaḥ; adhunā āṇavakārmadvayābhāve'pi māyākhyamalasya kevalo'sti viṣaya iti nirūpyate sūtreṇa bodhānāmapi kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau | bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalo vidyeśvarāśca te || 9 || ye cinmātrameva ātmatayā ahamiticamatkāravantaṃ paśyanti tata eva apratihatajñānakriyāstata eva āṇavamalaviyoginaḥ karmasaṃskāravika-lāśca saṃsārottīrṇatvāt, te vyatiriktaṃ vedyaṃ kāryaṃ ca paśyanto dvaitadarśanāṅgīkṛteśvaratulyā māyākhyamalayuktā vidyāmantreśva-rādaya iti sūtrārthaḥ | tamavatārayati svātantrya ityādinā | kartṛtāyā bhedo vaicitryamuttamakartṛtvāt vailakṣaṇyam | prakārāntaram iti pralayākalagatatvena vikalpanamuktaḥ prakāraḥ, tato yo'nyastamāhetyarthaḥ | pralayākalāt sakalāt ca niyatyādi (page 325) ityanena uktvā kartṛtā ityādinā vijñānākalāt bheda uktaḥ | bodhayogena vidyāsparśaḥ, kartṛtayā ca īśvarateti vidyeśvaratve'pi ityatra vṛttivākye darśitam | tena iti māyākhyamalena, yato vedyādapṛthagbhūtarūpatā sadāśiveśvarocitā tirohitā pṛthagbhāvena eva avabhāsitā, tata ityarthaḥ | pūrṇatā atra parāvatāpi ? | pūrvavat iti vṛttiṃ vyācaṣṭe īśvarācca iti cakārāt bhagavato'pi | ata iti vivṛṇoti pūrṇa ityādinā pratīkena | apiśabdasya bhinnakramatāṃ darśayannasaṃbhāvyameṣāṃ tāvadaṇutvam, tattu nyāyabalāyātaṃ bhavedapi-ityetat dyotayati || 9 || atha malatrayasya yaugapadyena viṣayaṃ vaktuṃ sūtraṃ devādīnāṃ ca sarveṣāṃ bhavināṃ trividhaṃ malam | tatrāpi kārmamevaikaṃ mukhyaṃ saṃsārakāraṇam || 10 || saṅkṣepeṇa sūtrārthaḥ spaṣṭaḥ, vitatastu ṭīkāyāmeva uktaḥ | saṃsārakāraṇam iti sāmagrīrūpatayā trīṇi api malāni saṃsārahetavaḥ, anvayavyatirekavaśena tu mukhyatā kārmasyetyarthaḥ | vicitrakāryakaraṇā iti dehendriyarūpaśaktivaicitryādeva caturdaśavidho bhūtasargaḥ caturdaśa iti spaṣṭayati | tatra iti trividham iti yojayati | eṣām iti caturdaśānāmapi mukhyatvaṃ vyācaṣṭe vidyeśvara ityādinā | kārmamalasya abhāve sati eva datto'saṃsaraṇasopānapadabandhaḥ, ata eva kārmamalasya nirākaraṇameva sāṅkhyayogapurāṇabhārataśrutyantādau yatnena upadiśyate | vyatireka iti kārmo malastābhyāṃ vyatiriktastadanāmiśro na dṛṣṭaḥ, nāpi svakāryaṃ tau vyabhicarya aprayojakīkṛtya karoti tatkāryasya api darśanāt | athavā iti sa eva artho (page 326) bhaṅgyantareṇa uktaḥ | mukhyatoktau kiṃ mūlam | āha kārma iti tenaiva ekena saṃsārākhyena prayojakena prayukte te male na bhavataḥ, saṃsārottīrṇena api vijñānākalamantreśvarādilakṣaṇena prayuktatvaṃ tayorastīti dīkṣādinā iti pūrvakṛtakarmavallyāḥ śoṣaṇamaparādhirohaṇavirodhikarmapraśamanamaparaṃ bhavati nahi dīkṣāsamaṃ kiñcit---------------------------| iti śrīlalitāyām | śrīmadgurubhirapi uktaṃ kṛtamapi phalāya na syāddīkṣoparyūṣaroptabījamiva | balavadviśeṣaśāstravyatikarajātaṃ vihāyaikam || iti tathā avyāhatasya bhagavan---------------------------| ityādi | vaśīkaraṇādi vā yathā mantrāḥ kurvate | naca tatra rāgadveṣavi- dānarūpādyapasāraṇaṃ ? tena vinā api rogaviruddhasya iva bheṣajatvāt tathā rāgājñānādyavācchandatā ? api mantreṇa bandhaśaktirapasāryate, tato doṣāḥ svabījasantānā dīkṣite'pyanivāritāḥ | iti abādhakam | evaṃ tribhistribhirekadvikabhedairekena ca trikabhedena sapta pramātṛvikalpāḥ, teṣāmapi vikalpasamuccayāṅgāṅgitādinā asaṅkhyo bheda iti sūtritam || 10 || malatrayayaugapadyalakṣitabhavitātmakasakalāvasthāyā eva udbhavatirobhāvabhedena dvaidhaṃ prakaṭayitumudbhūtatāṃ tāvadāha sūtreṇa kalodbalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam | acidrūpasya śūnyādermitaṃ guṇatayā sthitam || 11 || devādīnāṃ yat kartṛtāṃśapradhānyena malāpahastitabodharūpa- tayā svātantryātmakaṃ citastattvaṃ kalāśaktyā bhagavata udbalitaṃ malena (page 327) nyakkṛtamapi samudgatabalaṃ kṛtaṃ śūnyāderdehāntasya sambandhi, tadapradhānatvena sthitaṃ yasmāt mitamidantāpatitadehādiprameyanimagna-tvena prameyaṃ ca saṅkucitaṃ ca | yo gauro, yaḥ sukhī, yaḥ pipāsito, yaḥ sarvākāraśūnyaḥ; so'hamiti hi idantā eva iyamahantāviśeṣaṇībhāvena bhavināṃ sphurati, iyaṃ sā jāgradāditrayamayī saṃsāradaśā,-iti sūtrārthaḥ | asya avatāraṇamāha saṃsāriṇa eva iti sakalasya | ātmānātmanorahamidaṃbhāgayorupakramate iti anātmaprādhānyaṃ tāvadādeti yāvat | prasaṅkhyānavataḥ iti samāhitamanasaḥ | jaḍasya iti laukikasya | yadivā iti vaiśeṣikātmakalpam | te hi guṇabhūtān dharmarūpān rāgādīn samavetān nityavyāpakasvabhāvasya ātmana icchanti | nirmeyasya api bhinnatvaṃ prakaraṇādaśabdaspṛṣṭamapi mantavyam | śiṣṭamatra spaṣṭam || 11 ||
vol M00022 · chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11 · lines via source.start/end