atha dvitīyo vimarśaḥ |
auṣadhamādhivyādhiṣu pāśatrayaśātanaṃ triśūlakaram |
vande'hamamṛtamūrtiṃ pūrṇatrikaśaktiparamārtham ||
evaṃ prameyatayā tattvarāśau nirṇīte tadanantaraṃ pramātṛtattvaṃ
nirṇītamapi iha svātmani īśvaratāpratyabhijñāpanaprakṛtaprameyasāre
śāstre prādhānyena vitatya nirṇayārham,-iti tadarthaṃ vimarśāntaraṃ
tatraitanmātṛtā---------------------------|
ityādinā
---------------vyāno viśvātmakaḥ paraḥ ||
ityantena ślokaviṃśakena ārabhyate | tatra ślokena
brahmāditrayasvarūpaṃ; tato dvayena heyopādeyapramātṛrūpavibhāgaḥ;
tatastadupayogitayā malasvarūpaṃ, tatkṛtaṃ ca pramātṛvaicitryaṃ
saptabhiḥ; iyatā heyarūpe pramāturukte tadupādeyarūpābhidhānāya
samāveśasvarūpaṃ dvābhyāṃ; tataḥ prasaṅgāt pramāturavasthānāṃ
suṣuptādīnāṃ svarūpaṃ pañcabhiḥ; tāsāmeva heyopādeyatāvibhāga-
stribhiḥ,-iti prakaraṇatātparyam | atha pratyekaṃ sūtrārtho nirūpyate
tatraitanmātṛtāmātrasthitau rudro'dhidaivatam |
bhinnaprameyaprasare brahmaviṣṇū vyavasthitau || 1 ||
tatra iti evaṃbhūte'sminnāgamasiddhe saṃvedanayuktyupabṛṃhite
mātṛmeyātmani tattvavarge nirṇīyamāne prastute yadetat kālādikañcuka-
pariveṣṭitaṃ, tadeva yasyāṃ śuddhamupasaṃhṛtaprameyatayā prameyān-
tarmukhaṃ bhavati daśāyāṃ; tasyāmadhiṣṭhātā
tadabhisaṃpādanadvā-reṇa svopāsakavargasya taddaśādānena
tadavasthādhyānasamāpannasya svābhimukhyasaṃpādanena ca bhagavān
paramaśiva eva īśvaratāṃ bhajamānaḥ san rudratvena adhiṣṭhātā | tata
eva asau māyāpade'pi prāṇāpānātmaka-
(page 306)
dharmādharmasūryendudinaniśāmṛtakasūtakādivibhāgavirahitatadvibhā-
ganibandhanabhūtamadhyamajyotīrūpapramātṛbhāgādhikasvarūpasaṃ-
sparśādunmīlitatṛtīyanetraḥ, bhinnasya tu prameyasya prasare
saṃpādane'-dhiṣṭhātā brahmā, prasṛte tu
tasmiṃstatsantānapravahaṇalakṣaṇe prasare'dhiṣṭhātā viṣṇuḥ | ata eva
etau prameyameva idamiti prakāśātmanā pradhānīkurvāṇau, ahamiti
pramātṛtāsārasvarūpaṃ nyakkarvāṇau na tṛtīyanayanayoginau, devataiva
daivatamadhiṣṭhātṛrūpaṃ daivatamadhidaivatam,-iti sūtrārthaḥ |
tamavatārayati viśveśvarasya ityādinā | viśveśvarasya
brahmādirūpairaviśuddhena eva svarūpeṇa tāni kathamunmīlanti | āha
buddhiguṇatvena, natu śuddhasaṃvinmātrarūpatayā | ata eva ādhāratvena
sthitaṃ yadaiśvaryaṃ kartṛtālakṣaṇaṃ svātantryaṃ
kriyāśaktiparyantaṃ jñānaṃ, tat teṣāṃ rūpam | tarhi dvitvaṃ kuta
ityāha sattva iti ya eva aṅgibhūto guṇaḥ, tadviṣayameva tadaiśvaryaṃ
jñānarūpamiti bhedaḥ | śūnye puryaṣṭakātmatātyantasūkṣmadeha
evavā iti vṛttiṃ vyācakṣāṇo mātrapadaṃ sautraṃ vyākaroti yadyapi
ityādinā | mūrtyā ākāreṇa, kālaviśeṣeṇa ca śarīrivat niyatena
pārimityabhājā yo'vacchedastadrahitaḥ; sāmānyakālayogastu tasya api
astyeva yadivā mūrtidvārā yaḥ kālabhedo niyataḥ kālaḥ | puryaṣṭakasya
dehatā astyeva mahābhūtaiḥ samanvayāditi tadapi iha na vacanīyamiti
mohavyapohanāya śaṅkodbhāvanārthaṃ dehagrahaṇam |
upādānārhatābhidhānāya atyantasūkṣmagrahaṇaṃ na sthūladehasya api
upacaritaṃ puṃstvamastīti āha | nanu śūnyaṃ tamoguṇātmakamiti
pradhānatattvameva tat, tat kimanena bhāṣāntareṇa | atra āha sattvādi iti
pradhāne'ntarbhavati, natu tadeva taditi yāvat | tathāpratīteḥ iti
ahamitipramātṛtādhyāropeṇa | etadeva parighaṭayati
(page 307)
ghaṭayati āśaṅkāmapanayan adyāpica ityādinā | evam iti yuktamuktaṃ
yat vastu tat tasmāt hetoryadyapi tulyatvaṃ sūkṣmāsūkṣmaśarīrayoḥ,
tathāpi na mātāpitṛjanasya mukhyapuṃstattvateti sambandhaḥ | tadabhede-
naiva iti puryaṣṭakābhedena | pūrvapūrvarūpāveśena hi uttarottarasya
tathābhāva iti uktam | nanu rūpādimayatvaṃ puryaṣṭake'pi astyeva,-
ityāśaṅkya āha prameyānavabhāsācca iti | nahi tatratyaṃ rūpādi
pratibhāsate | tatsaṅkocopahitaṃ hi saṃvedanameva tatpramātṛbhāvena
nirbhāti, na tadgataprameyabhūtaṃ rūpādi; śarīre tu tadeva
pramātrīkriya-māṇaṃ gauro'hamitipratīteḥ | nanu
puryaṣṭakaśūnyayorapi sarvajñān prati avabhāsamānatayā
prameyatvamasti eveti punarapi kathaṃ tayoḥ pramātṛmātratetyāśaṅkya
pakṣāntareṇa upakramate athavā iti tayorastu prameyatā, tābhyāṃ tu
anyat pramīyate ghaṭādi bāhyaśarīreṇa asamparke
bhogasaṃpādakatvāyogāt | ata eva iti yato'nyat na pramīyate tābhyāṃ,
tataḥ | parameśvarasya iti sa evahi svātantryāt tathā bhātīti
abhihitamasakṛt | ubhayarūpā iti savedyā, anyā ca | āṇavasaṃjño
yo'jñānātmā māyākṛta eva malaviśeṣaḥ, yat vakṣyate
-----------------------māyāśaktyaiva tattrayam | (3|2|5)
iti; tasya atisphuṭatāṃ saṃvedanabhāge kurvan buddhau tamoguṇamudreca-
yati bhinnābhāsayogaṃ saṃharati bhagavān rudraḥ | adhiṣṭhātṛtāmeva
spaṣṭayati tasya ityādinā | atra ca iti sarvasaṃhārātmani pramātṛmātre |
sa eva iti bhagavān rudraḥ | nanu samastavedyakṣayaścet vṛttaḥ, tadeva
paramapadamiti kā khalu anyā turyadaśā suṣuptātiriktā syāditi | ata āha
tatra ca iti kṣīṇe'pi
(page 308)
vedyāntare vedakatattvasya sarvottīrṇasarvamayasarveśvaratādidharmabhā-
janasya adyāpi vedya eva śūnyādau samupahitasaṃvitsaṅkocayogāt
paramārthaprakāśo nāstīti tatprakāśasārāyāsturyadaśāyā yuktameva
vailakṣaṇyam | nanu bhāvanāḥ puryaṣṭakabhāve śūnyasya bhāvayitur-
bhāvāt bhavantu, śūnye tu bhāve ko'sau bhedabhāvanāpradhāno
bhāva-yitā anyo bhavet; saṃvidrūpāpekṣayā ca na bhāvyasya bhedo'sti |
atra ucyate śūnye ca iti samakālameva yadā śikharasthasaṃvedanadiśā
ubhayamapi vāgrahaṇāt śarīraghaṭādyapivā vyatiriktaṃ bhāvayati, tadā
tanmadhyānupraviṣṭabhāvanīyaśūnyāntarāpekṣayā yat śūnyāntara-
miti uktaṃ, tadeva pramātṛtāmeti; naca anavasthā saṃvittattvāveśena eva
yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20)
iti
api tvātmabalasparśāt----------------------|| (spa. kā. 8)
iti ca nītyā pramātṛtodgamāt | tadāha samarthitam iti | evaṃ sūtrārdhaṃ
vyākhyāya śeṣaṃ vyācaṣṭe jāgara ityādinā ardham | sūtre ya
evamarthaḥ prasaraśabdaḥ, sa ābhāsapadena vṛttau vivṛtaḥ iti saṅgatiḥ |
sāmastyena devatādvayaṃ vyākhyāya vibhāgena sphuṭayati jāgaraṃ ca
ityādinā | hṛdayābjagatatvādeva kamalāsanaḥ palāyati iti vyācaṣṭe
na kevalaṃ tatraiva prathamakṣaṇe sa bhāvāvabhāso'sti,-ityetāvat, apitu
smṛtyavasthāmapi svapnāvasthāmapi pratipadyate,-ityevaṃbhūtamanuvar-
tanaṃ kurvāṇaḥ pālaka ucyate bhagavān viṣṇurmadhyamāvaikharyātma-
kānuvartanollāsapade parameśvarāt prabhṛti paśupramātṛparyantapramā-
tṛvarge kaṇṭhabhūmau vartamānaḥ | hṛdaye hi
prathamapaśyantīprasarātmani pratibhārūpatvena
(page 309)
prāthamakalpikī sṛṣṭiḥ
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān------------| (spa. kā. 33)
itisthityā | rudrāvasthā tu samastavādopasaṃhārarūpānāhataparavāktat-
tvānupraveśaprārambhabhuvi tāluni sarvopasaṃhārātmakasuṣuptallakṣa-
ṇe'pi kaṇṭhadeśe'pi nirūpite tadūrdhvapadagāmitvādeva labhyata iti
tāluni iti na uktaṃ vivṛtikṛtā | tata eva brahmahṛdayoviṣṇukaṇṭho
rudratā-lurīśvarabhrūumadhyaḥ
sadāśivordhvabrahmarandhro'nāśritātmaka-śaktisopānoparipadaḥ
kāraṇaṣaṭkavigrahaḥ parameśvaraḥ iti hṛdayādisvarūpābhidhānena
sūcita āgamiko'rthaḥ
pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān |
sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate ||
ityāśayena āśaṅktate yadyapi iti | yadā iti yataḥ, tadā iti tataḥ; yadivā
yadā saṃskāravataḥ svapnaḥ, tadā sthitirūpatā; svātantryena tu svapne
jāgararūpataiva sā
tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt | (spa. kā. 34)
itinītyeti yadātadābhyāmuktamabhinavaṃ tāvadarthāvabhāsanaṃ
sthapatikumbhakārādibhirgṛhakumbhādīnāmavabhāsane sphurati eva,
tatsāmānyāt punastasyaiva darśanamityevaṃbhūtaviśeṣānapekṣā
jāgaryāṃ yā sṛṣṭirūpatā | nanu evaṃ svapne'pi asti,-iti pakṣāntareṇa
pariharati yadivā iti abhedabuddheḥ sarve vayamekaṃ vidmaḥ ityasyāḥ,
bhedabuddhervā pūrvasṛṣṭivailakṣaṇyapratīterāspadaṃ pūrvaṃ
pramātrantaraikyena asāvavabhātaḥ | tathārūpatā iti sṛṣṭirūpatā
jāgradavasthāyā iti pūrveṇa sambandhaḥ | buddhiguṇa eva iti evakāreṇa
śuddhaiśvaryasparśo'pi tayornāsti, rudrabhaṭṭārakasya tu
śuddhamaiśvaryaṃ jñānaṃ ca
(page 310)
spṛśata eva buddhiguṇābhyāmaiśvaryajñānābhyāṃ yogaḥ iti darśayati
| tadetat sphuṭena āgamikena abhijñānena darśayati ata eva iti |
prapañcavigalane yadīśanamaiśvaryaṃ, tataḥ kila buddhiguṇasya
aiśvaryasya pratyastamayaḥ sata eva nyakkaraṇaṃ, natu atyantamabhāvaḥ
tasmin------------------------------------------------------| (spa. kā. 15)
iti,
tadā tasmin mahāvyomni------------------------------| (spa. kā. 25)
iti ca | eṣāṃ madhyame mahāvyomni ekaghanatāsamāpattyabhāve'pi
anupraveśamātramasti,-iti tṛtīyena netreṇa udānamahātejaḥprabodhāt
bhedadahanātmanā yogaḥ || 1 ||
asyaiva mātṛtāmātrasya vibhāgaṃ nirūpayan
kālāditattvāntarayogo'vaśyopagamya iti sūtreṇa nirūpayati
eṣa pramātā māyāndhaḥ saṃsārī karmabandhanaḥ |
vidyābhijñāpitaiśvaryaścidghano mukta ucyate || 2 ||
māyāvimohitaḥ, ata eva karmāṇi bandhakatvena abhimanyamānaḥ,
eṣa iti kālakalādiveṣṭitaḥ śūnyapuryaṣṭakasaṅkucitasaṃvitsvabhāvaḥ,
saṃsaraṇaśīlaḥ, vidyayā tu svarūpaprakāśanaśaktyā
pratyabhijñāprā-pitamaiśvaryaṃ viśuddhaṃ svātantryaṃ yasya, ata eva
cit yasya ghanā nibiḍā acidrūpānupraveśaśaṅkāśūnyā, sa
punarjanmabandhavirahāt satyapi dehe muktaḥ, patite tu asmin śiva eva, ko
muktaḥ bhūtapūrvagatyā tu muktaśivaḥ iti vyavahāra āgameṣu,-iti
sūtrārthaḥ | taṃ saṅkṣipya āha idānīm iti | tata iti anyathāhi
saṃvidrūpatve tasya pratyuta śaktirmāyā, natu tadadhīno'sau yena tasyāḥ
sa ityucyetetibhāvaḥ | vakṣyate iti
devādīnāṃ ca---------------------------| (3|2|10)
(page 311)
iti upakramya
tatrāpi kārmamevaikam---------------------------| (3|2|10)
itisūtre | sa evaca iti yasyaiva bandhaḥ, tasyaiva muktatvamucitamiti yāvat |
ādigrahaṇāt jñānacaryābhaktyādayaḥ | yathā uktaṃ śrīsarvavīramate
kadācidbhaktiyogena karmaṇā dīkṣayāpivā |
saṃsāriṇo'nugṛhṇāti---------------------------||
iti | śrīmataṅge'pi
---------------------------mokṣo vātha catuṣṭayāt |
iti | nanu ātmatattvaṃ pratyuta heyamāgameṣu uktaṃ
te tvātmopāsakāḥ śaive na gacchanti paramaṃ padam ||
(ne. taṃ. 8|4)
iti śaktiśivātmatāyā upādeyatvena uktatvāditi śaṅkitvā āha ātmana
iti ṣaṣṭhīsamāso'yaṃ vṛttāvityarthaḥ | aiśvaryaśabda iti sautraḥ | nanu
ciddhanatvaṃ kathamanena vivṛtaṃ bhavatītyāśaṅkya āha cinmātra
ityādi | sadā iti bandhāpekṣā ca muktateti ākūtaśeṣaḥ || 2 ||
asyaiva pramāturāgamikaṃ saṃjñābhedaṃ nirvacanato nirūpayati
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu pramātā kathyate patiḥ |
māyāto bhediṣu kleśakarmādikaluṣaḥ paśuḥ || 3 ||
yo'sau mukta uktaḥ, sa bhāvān svāṅgavat pramimīte iti teṣāṃ
svāmī paramārtharūpārpaṇācca pālayitā |
tadayamīśvararūpatāsamā-viṣṭa iti īśvaravadeva patiruktaḥ śāstre |
yadātu māyāśaktyā kṛtabhe-dāṃstān mimīte, tata eva
kleśairavidyādibhiḥ karmabhiḥ śubhāśubhai-rādipadāt vāsanābhiḥ
karmavipākarūpaiśca bhogairuktakañcukapra-pañcitaiḥ
kaluṣo'pahastitaikarasasvātantryaḥ; tadā taireva pāśaiḥ
(page 312)
pāśitatvāt paśuruktaḥ | tadā iti śivatāyāṃ, pālyamapekṣaṇīyaṃ yat
patitve, tat na asti vyatiriktamityarthaḥ | nanu māyāto bhediṣu iti sautraṃ na
spṛṣṭaṃ vṛttau, anyadevatu uktaṃ puṃstvāvasthāyām iti | sautrameva
itthamuktamiti darśayati tadāca ityādinā puṃstvāvasthayaiva ityantena |
atha kimanayā bhaṇiticitratayeti cet, āha prādhānika iti puṃstvāvastha-
yaiva iti kākākṣivat, tena tayā eva uktayā anyadupagamyaṃ pradhānādā-
gataṃ tatra ca bhavaṃ viśvamityevaṃ tāvat pārameśvare darśane parame-
śvaraśaktereva tathābhāvopagamādupagatam | yāni api darśanāntarāṇi
kāpilavaiṣṇavādīni, tairanakṣarārūḍhamapi
balādabhyupagantavyamasma-duktaṃ
rāgakalāvidyāniyatikālādyādhikyam | īśvarādīśvara iti yaduktaṃ,
tadeva spaṣṭayati avidyā ityādinā | nanu anīśvaro'stu īśvaraviparītaḥ,
pumāṃstu tathā kutaḥ | āha sa evaca pumān iti | nanu ca
kleśakarmavipākāśayairyukto'stu pumān, tatra kleśamadhye'vidyā
mohanītvena vedanaviṣedharūpatayā ātmānaṃ viśvamātmatvena
anīkṣayantī māyā asmitayā ca anātmānamātmatayā īkṣayantī kāmaṃ
svīkṛtā, rāgāditrayeṇa ca rāgaḥ, niyatyādayastu kathaṃ saṅgṛhītāḥ |
āha niyatyā iti niyatiryataḥ karmaṇo mūlabhūmiḥ | kāryakāraṇabhāvo
hi tataḥ, tanmūlaṃ ca karmavāsanāvipākatrayam, tatastayāpi yuktaḥ |
rāgeṇa ca upalakṣite vidyākale | yadevahi rāgāspadaṃ, tadeva
kalāvidyayorviṣayo viparyayo vā, tatastābhyāṃ yuktaḥ | karma ca
kriyārūpaṃ, kriyā ca kramalakṣaṇakālānuprāṇiteti karmaṇā
aṅgīkṛtena kālo'pi aṅgīkṛta iti tenāpi yukta iti teṣāṃ
rasanānārūḍhamapi asti hṛdaye | tat darśayati avacanam iti asmābhistu
parameśvaradarśanānugṛhītaiḥ
(page 313)
spaṣṭameva sarvaṃ nirūpitam | pramāturhi śuddhāśuddhasvarūpaṃ
vitatya vaktavyamadhyātmavidyāsu asyaiva arthasya mukhyatvena
vistāraṇārhatvāt || 3 ||
paśusvarūpaṃ vitatya nirūpayituṃ sūtrāntaramiti saṅgatiṃ
ṭīkā-kāraḥ svayameva karoti paśoḥ iti | pārameśvara iti, anye tu
asamyagetad-rūpavidaḥ, tata eteṣāṃ na samyak muktiriti śikṣitvā tu
svaprakriyāyāṃ tāvadāropaṇe paramārthata idameva muktikāraṇam,
aṅgīkṛtaṃ ca etat sadbhiriti āśayaḥ | tata eva āgama;
te tvātmopāsakāḥ śaive na gacchanti paramaṃ padam | (ne. ta. 8|4)
iti saptamītṛtīyābhyāṃ vyākhyātaḥ | vibhaktam iti lakṣaṇato
viṣayataśca prakaṭayiṣyate'nena prakāreṇa malatrayam | tatra prathamata
āṇavamāha sūtreṇa
svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā |
dvidhāṇavaṃ malamidaṃ svasvarūpāpahānitaḥ || 4 ||
svatantro bodha ityetat tattvam | tatra bhāgāntarahānyā svarūpāpa-
hārāt malamaṇutāṃ saṅkocamādadhānamāṇavaṃ dvidhā | nanu vṛttau
male vyākhyeye nirmalasvarūpābhidhānaṃ kimetat | etadityāha śuddha-
svabhāvasya iti | malaṃ hi anyena vijātīyena yogaḥ kajjalāṃśaḥ svadhā-
yāḥ, tadaṃśo'pi kajjalasyeti ekajātīyamekaghanaṃ rūpaṃ yat nirmalaṃ
viśuddhaṃ, tat pūrvaṃ vācyamityarthaḥ | sāmānyena iti anavabhāta-
pūrṇatvasvatantratvādidharmagrāmasyāpītyarthaḥ | dvitīyagrahaṇena
tacchaktirūpatā eva māyāpradhānāderityāha pṛthak iti | yathākramaṃ
mantreśarūpatayā ye bhavino vijñānākalāste evamuditāḥ, mantreśāstu
svatantrā eva | darśanāt iti āgamādipramāṇakāditibhāvaḥ | nanu
vijñānākalāderahantātmakacamatkāralakṣaṇakartṛtārūpasvātantrya-
viyogino'pi
(page 314)
bodhamātraṃ tāvat rūpamiti paśulakṣaṇe yadajñatvamuktaṃ
paśurnityo hyamūrto'jñaḥ---------------------------|
iti, tat nāsti,-iti kathamaṇutvamāṇavamalaprayuktaṃ ca tadavaśyaṃbhāvi,
-ityāśaṅkya āha svātantrya ityādi | jñatvaṃ hi tatra vyatiriktavedakāt-
makaṃ niṣiddhaṃ yat kalāvidyārūpatattvāntaraprasādāt sakalasya
uditamucyate, tat ca vijñānākalasya naiva asti | svātmani api vedakatvaṃ
pṛthagbhūtatayā na upapadyate, apṛthagbhāvena bhavadapi ahamiticamatkā-
rātmano vimarśasya tirodhānādasato na viśiṣyate | tadetadāha svātmani
iti | bodhakatvaṃ bhinnaṃ bodhyamapekṣya, na svātmani | bhinnaṃ ca
bodhya-masya na upapadyate, na sambhavati | tena ajñatā eva, natu jñatvamiti
saṅgatiḥ | tadeva iti uktaṃ vastu yadāṇavatve prayojakaṃ sūtre ca
āṇavavācoyuktyā aṅgīkṛtam, tat vṛttau mātrapadena sphuṭīkṛtam | nanu
vyatirikte vedye vedakatā kāmaṃ mātrapadena nirākṛtā, avyatirikte tu sā
kena nirākṛtā īśvarasya iveti śaṅkitamāha mātragrahaṇena iti |
cakāro'tra apekṣyaḥ | mātragrahaṇena hi viśvātmatāṃ tathaivaca
prathāṃ nirasyatā bhinnavedyavedakatvaṃ nirasituṃ śakyam | tasya hi sā
pūrvabhāvinī nirvikalpadaśā yasyāmaiśvaro bhāvaḥ iti uktaṃ prāk |
atha svātantryasyāpyabodhatā ityaṃśaṃ vivṛṇoti bodhanirākṛtasya
tu iti | sthitaiva iti atra ajñatvaṃ na yadi asādhyamiti aṇulakṣaṇaṃ sphuṭa-
meva asti | śūnyadirhi vedyatvena sphurati upādhibhāvāt, saṃvidaṃśo'pi
vedyacchāyācchurita eva | dvividhaphalam iti vijñānākalādayo
devādayaśca phalamasyeti krameṇa vakṣyate | mūlamalatā
(page 315)
ca api ajñaptau grāhakasya pradhānyāt tadbhāvasya ca etadadhīnatvāt,
sṛṣṭiyoge tu māyākhyasya mūlatvamuktamiti avirodhaḥ | nanu bodhamā-
trasya svātantryamātrasya ca yat nirmāṇamuktaṃ, tena
anityatvamāpatitamiti paśulakṣaṇe yat nityatvaṃ mūrdhābhiṣiktamuktaṃ,
tat tyaktaṃ syāt | neti darśayati bodhamātraṃ ca ityādinā nitya evāsau
ityantena | svatantrabo-dhasya iti svātantryāṃśena bodharūpasya, natu
saṃvedanāṃśena jñeya-tvasya asaṃvidrūpatvedantātmano'napahastanāt
| na kvacit iti anāropita-svātantrye'pi ghaṭādau cidrūpatā sannihitā
prakāśaikasāratvāt, sā kathamāropitasvātantryeṇa bhaviṣyati | tadāha
viśeṣaṇa iti | nanu evaṃ ghaṭe'pi yadi cidrūpatāṃ kaścit paśyet, tarhi
kimabhrānta eva asau | omityāha jaḍasya tu iti | yukta eva iti ucita
evetyarthaḥ | śaktyā śuddhavidyārūpayā hi ayaṃ samyagiti
jaḍarūpatānyakkriyayā cidrūpatāprādhānyena āveśaḥ ā samantāt
svarūpapraveśaḥ ityarthaḥ | yadāha
tṛṇāt parṇāt---------------------------|
iti | udgamanaṃ hi acidrūpatāyā nyakkāraḥ |
aṣṭamūrte kimekasyām--------------|
ityatra tu sa eva toṣaḥ | nanu anātmani jaḍa ātmatvena abhimananaṃ
viparyā-yākhyātirūpā iyamavidyā,-iti sāṅkhyayogādīnāṃ
matamanityāśuci-duḥkhānāmātmasthityādivacanāt, tat kathamuktaṃ
yukta eva asau,-ityā-śaṅkya āha ata eva iti | yata evamuktaṃ, tataḥ
sāṅkhyīyamayuktameva boddhavyamityarthaḥ | prakṛtipuruṣāviveke hi
prakṛtāveva puruṣābhimā-naḥ saṃmataḥ | nanu abhāvamātraṃ
mokṣāvasthāyāmapi tadbhāvane saṃsaraṇaprasaṅgāt | etadeva nyāyena
(page 316)
ghaṭayati nahi iti | anātmani yadi na sannihitaḥ syādātmā, tat tatra tadabhi-
mananaṃ mithyājñānaṃ bhavet; natu gṛhe
sannihitamākāśamadhyavasyan bhrānto bhavati | nanu sāṅkhyairna
idamuktamityāha atha iti etadviṣayasya ātmānātmalakṣaṇasya
prakāśanaṃ, tacca na tairbandhatvena uktam; apitu anātmaiva ātmatayā
bhātīti | etadapi dūṣayati keyam iti | prakāśaprati-bhāsanaṃ yadi tadā,
tarhi tathaiva tadvastu,-iti na aparamasya tattvamiti kā bhrāntatā | atha
tathāprakāśanābhāve'pi tathādhyavasāya iti bhrāntatā | etadapi
dūṣayati ākṣipan natu iti | prāptaḥ iti ucitaḥ | puruṣasambandhī iti
puruṣaviṣayatayā ucitaḥ | tanna iti saṅkṣepoktiṃ spaṣṭayati ātmani
ityādinā ayuktaḥ ityantena | akārapraśleṣamakṛtvaiva ekavākyatvena
neyaṃ na yukta iti | taditi ca nipāto'tra pakṣe vaktavyopakṣepadyotakaḥ |
ahamityavasāyaḥ sāṅkhyadṛśi pratyuta anātmani eva buddhyahaṅkāra-
maye samucitaḥ, natu ātmani cinmātrasvabhāve | evaṃ tu etat iti
parameśvareṇa hi sāṅkhyānāṃ tāvadeva upadiṣṭamapūrṇam, idaṃ tu
pūrṇaṃ jñānamitibhāvaḥ | svakaḥ iti akṛtrimaḥ, tata eva ucitaḥ | tacca iti
vākyārtharūpam | taiḥ iti sāṅkhyaiḥ | yat prameyaprasaṅgena idamāyā-
taṃ, tadeva upasaṃhāreṇa nirvāhayati asmākaṃ tu iti | evam iti
ahaṃpratyavamarśo yaḥ---------------------------| (1|6|1)
ityādipradeśeṣu | yato'hamitivimarśamayatvamātmana upapāditam, tadeva
kartṛtvamuktaṃ
vimarśa eva devasya---------------------------| (1|8|11)
ityādipradeśeṣu; tataḥ kartṛtvaṃ vyatirikte kārye na upapadyate tādṛśasya
(page 317)
kāryakāraṇabhāvasya vitatya dūṣitatvāt | evaṃca kāryarūpaṃ jagat
puruṣamayameva | yat śrutiḥ puruṣa evedaṃ sarvam iti | jagati iti samagra iti
ca vadannekaka eva dehādau ghaṭādivailakṣaṇyena tathābhimāno viplava
eveti darśayati | tata eva hi tatra tatra uktaṃ
---------------------------dviguṇo'yaṃ viplavaḥ |
iti | tatra iti jagati | pratyuta iti nipātasamudāyaḥ parasya atra vaiparītyena
ayukto'bhiniveśo'yamiti dyotayati | mūlabandha iti sati tasmiṃstata eva
anātmīkṛtāt vargādekadeśe śarīrādāvanātmani eva anapahastitajñeya-
bhāve'hamityātmābhimānarūpo'stu paścāttyo bandho yadabhiprāyeṇa
dvuguṇaviplavotthāpakatvaṃ māyāśakteriti || 4 ||
maladvayalakṣaṇāya yat sūtraṃ, tadavatārayati idānīm ityādinā
bhinnavedyaprathātraiva māyākhyaṃ janmabhogadam |
kartaryabodhe kārmaṃ tu māyāśaktyaiva tat trayam || 5
||
etadāṇava ityādipadena atraiva iti vyācaṣṭe |
mantreśvarāṇāmapi āṇavaṃ malaṃ vakṣyate
bodhānāmapi---------------------------| (3|2|9)
itisūtre ṭīkāyām | tena tatraiva sati malāntarayogaḥ | dviprakāre sati
āṇave male vṛtte svarūpasaṅkoce bhinnasya yat prathanaṃ, tat
māyākhyaṃ māyayā ākhyā yasya, tat māyīyaṃ malaṃ
saṃjñāmātreṇeti, māyākṛtatvaṃ tu malatrayasya api,-iti atraiva śloke
turyapādena uktam | tatra abodharūpasya
karturdehāderbhinnavedyaprathāyāṃ satyāmahetuṣu api jaḍeṣu karmasu
nimittāvagrahātmā viparyayaḥ | janmanastu niyatāvadhyākṣiptasya āyuṣo
bhogasya ca sukhaduḥkhādeḥ kāraṇabhūtaṃ kārmaṃ malam | māyā
nāma śaktiḥ parameśasya, sā aśuddhavidyāśaktimaṇorvyaṃnakti |
(page 318)
tato'ṇurantarbahirindriyāṇi adhiṣṭhāya bhinnaṃ vedyaṃ jānāti | tadā
ayamaṇurmāyākhyena malena malina iti ucyate ato'pi iti na kevalaṃ pūrvo
viparyayo ya āṇavamalātmā uktaḥ, yāvadayamapītyarthaḥ | tatra iti
pārameśvarāgameṣu | kathaṃ sūcitamityāha trayamapi iti | asya iti
ākhyāgrahaṇasya | yuktaśca atra viśeṣato māyayā vyapadeśa iti darśayati
dvaita ityādi | tatra iti māyākhye | tata eva utpattikrameṇa mūlamūlatva-
masya eva saṃvidātmakajñaptyapekṣatvādāṇavamalasya | ata eva
vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate |
mūlamanyastvahambhāvo vedyeṣvapyāṇavo malaḥ ||
ityatra gurubhirmūlamiti kākākṣivadapekṣyamiti vyākhyātam | etadeva
spaṣṭayati dvaitadarśane ca iti | muktāṇūnām iti
saṃsāritottīrṇānāṃ mantramaheśādīnāmityarthaḥ | evaṃ sambhavet
ityantena mukhyatayā māyākhyameva vyākhyātam,
tadrūpavispaṣṭīkaraṇaprasaṅgāt tu maladvayamanyat nirūpitam; adhunā
tu kārmaṃ vivṛṇoti karmaparādhī-natvam iti | tacca karmamalatāyā
āspadaṃ yato viparyāsasāmānyena tasya asatyatvam |
viparyāsasāmānyaṃ taditi kutaḥ | āha svātantrya iti pramātuḥ
svātantryarūpā kriyāśaktireva karma, saivatu yata enaṃ paratantrīkaroti
niyatiśaktyā yena vicitraphalabhāgī ayamanicchurapi jāyate; tato
viparyāsatetyarthaḥ | prāk iti kāryakāraṇabhāvavimarśe | vakṣyate iti
devādisūtre (3|2|10) | vijñānena bodhamātrarūpatvena akalāḥ
kalopalakṣitāśuddhavidyārāgādiyogābhāvāt bhogaśūnyā ityarthaḥ |
turyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe tadetat ityādinā samāsapadena || 5 ||
(page 319)
atha eṣāṃ malānāṃ viviktaviṣayapradarśanena rūpaṃ sphuṭayituṃ
svātantryahānirbodhasya---------------------------| (3|2|4)
ityamuṣya aṃśasya viṣayamāha
śuddhabodhātmakatve'pi yeṣāṃ nottamakartṛtā |
nirmitāḥ svātmano bhinnā bhartrā te kartṛtātyayāt || 6 ||
ye saṃvinmātraparamārthā api ahamitisvātmaviśrāntilakṣaṇasvā-
tantryaparamārthānandacamatkāratirodhānayogāt na uttamāḥ kartāraḥ, te
bhartrā parameśvareṇa apratihataparipuṣṭasvātantryeṇa tathā bubhūṣuṇā
svātmanaḥ sakāśāt ghaṭādivadeva bhinnā nirmitā yena mantramaheśva-
rādīnāṃ bhedena bhānti | parameśvarāt bhede hetuḥ kartṛtātyayāt iti
parameśvarasya ca uttamasvātantryamayatvāditi ākūtaśeṣaḥ |
aśuddhyaṃ-śasya kasyacidapagama eva tāvadatra
śuddhatvamaśuddhighanatānivṛttyava-taraṇarūpamiti vyācaṣṭe bodha
ityādinā | anena iti vedyānuparaktaśab-dena | kaivalyaṃ kevalatā |
upādhyayogaḥ iti eṣa eva paramārthāpavargaḥ sāṅkhyādīnāmiti
kaivalyapadena piśunayati | sautrīṃ pañcamīṃ hetau vyācaṣṭe tadetat
ityādinā | nanu īśvaranirmāṇaṃ kimiti tatra apekṣyate | āha
īśvaranirmitim iti | svātantrya ityādi bahubrīhiḥ | ata eva iti yato
durghaṭamapi etat mukhyasvabhāvaviyojanābhāsamutthāpayati, tataḥ
svātantryamayatvameva; natu kathañcidapi asvatantratā kutracidapi apratī-
ghātādicchāyāḥ | nanu svātmanaiva bhagavānasvātantryeṇa api bhāti,-
ityevaṃvidhaṃ cedasya uttamaṃ svātantryaṃ, tarhi bhagavatsvarūpāt te
bhinnā iti katham | etat pariharati tenaivaca iti bhagavatā bhinnaśabde
samāsavartini | etadeva sphuṭayati nahi iti | sa hi svatantratvena bhāti,-
(page 320)
ityasyāṃ vācoyuktau yat tathābhāne svatantraṃ rūpaṃ, tadaṅgīkṛtame-
veti asvatantraṃ tato bhinnameva ābhātīti āyātam | nanu evamasvatantro
bhagavān svātantryaṃ jahyādeva | netyāha sacāpi iti | svātantryahāni-
revaṃ syāt, yadi para enamevaṃ kuryāt; naca evam | tadāha svayam iti |
nanu vastutaste vijñānākalādayaḥ parameśvarādabhinnā eva, tataḥ kasya
tat svātantryamucyatām; kiṃ bhagavata eva, uta teṣāmapi,-ityāśaṅkya
āha sāṅkhyapuruṣādayastu iti yo hi tathābubhūṣurna pratihanyate, sa
svatantraḥ | etacca bhagavata eva asti tasya eva sarvapūrṇatvena
svāminaḥ---------------------------| (1|5|10)
ityuktanayena bubhūṣālakṣaṇayā icchayā yogāt | tathā iti atra tu bhāge
ye vartante, ghaṭādivat te | tadetadāha bhūtādi iti | ādipadāt
bhuvanatattva-bhāvādigrahaṇam | te iti sāṅkhyapuruṣādayaḥ | nanu na
tāvadete parame-śvarapramātṛtāpekṣayā bhedena bhānti ghaṭādivadeva,
naca asmān prati te prakāśante; tat kimapekṣayā te
bhidyantāmityāśaṅkya āha mantreśvarādyapekṣayā iti | te hi tān
svato'nyonyato grāhakavargāt ca bhedena paśyanti | yadyapi
asmadādipramātṝṇāmapi te āgamaprāmāṇi-katayā bhedena sphuranti,
tathāpi sākṣātkāramūlatve sati āgamāvabhā-tasya bahiḥ
sarvasādhāraṇābhāsaniṣṭhatā; anyathātu svatantravikalpā-
bhāsavadasādhāraṇatā eva, na bāhyatvam-ityāśayena
mantreśvarādya-pekṣayā iti uktam | tadeva āha tadāgamasiddha iti
evaṃ sati āgamasiddhāste bhavanti, na anyatheti yāvat || 6 ||
nanu uktāt hetorastu vijñānākalānāṃ parameśvarāt bhedaḥ,
anyonyatastu kathaṃ bodhātmatvena svarūpabhedasya abhāvāt
deśakālabhedasya
(page 321)
ca bodhasvabhāvaṃ prati abhedakatvāt | tat kathaṃ te iti bahutvena eṣāṃ
nirdeśa iti codyaṃ parihartuṃ sūtraṃ
bodhādilakṣaṇaikye'pi teṣāmanyonyabhinnatā |
tatheśvarecchābhedena te ca vijñānakevalāḥ || 7 ||
bodharūpatā nityatvaṃ vibhutvamityādi lakṣaṇaṃ yadyapi eṣāṃ
na bhinnaṃ, tathāpi īśvarecchā yatastathā bhidyate-
nityavyāpakabodhamā-trarūpo hi ahaṃ bhedena nirbhāse-iti; tatasteṣāṃ
yukta eva anyonyaṃ bhedo grāhyebhyo grāhakāntarebhyaśca | te ca śāstre
vijñānamātraṃ kartṛtāśūnyaṃ māyīyabhedāvabhāsaśūnyaṃ ca
eṣāṃ svabhāva ityevaṃ vijñānākalā iti uktāḥ | naca vācyaṃ yadi
īśvarecchā bodhamā-trāṇi api bhedavanti karoti, tarhi bodhasya eva
pramātṛtvaṃ bhinne ghaṭādi-varge sarvadā nirūpyatām; kiṃ
śūnyādidehāntāntarālapramātrantara-kalpaneneti yata
uktamasakṛdavabhāsamānamanapahnavanīyamiti | avabhāti ca kṛśo'haṃ
kṣudhito'haṃ sukhito'haṃ sarvottīrṇo'hamiti dehaprāṇādeḥ
pramātṛbhāva iti sūtrārthamavatārayati acintya ityādinā | bhedaścet,
kathaṃ bodhādirūpatā; sā cet, kathaṃ bhedaḥ iti bhede parasparaṃ
bodhādilakṣaṇaikye ca paryanuyogo naiva kāryaḥ | ādipadena sautreṇa
nityatvavyāpitvādeḥ saṅgraha iti vyākhyāsyaṃstadupayogi nirūpayati
bodhātmanām ityādi | nanu iti tathānirmāṇe hi kathaṃ nityatādi bhavet |
anyonyabhedābhāsamātrameva nirmāṇaṃ, natu adhikaṃ tadupari
nīlādyābhāsāntara iva yena nīlāderiva anityatā bhavet | prakṛta
upayojayati bodhasya iti | cakāreṇa prameyaṃ samuccinvannayatnasiddhatā-
masya arthasya āha | aiśvaryaṃ hi saṃvidaḥ pūrṇaṃ rūpamiti
tadanābhāso'śuddhireva | tadāha natu śuddha iti | sāmyaṃ darśayati
taiśca iti co hetau |
(page 322)
niṣiddha iti ahaṅkāravṛttitvena tadabhyupagamāt | asya iti puruṣasya |
uktam iti taiḥ sāṅkhyairiti sambandhaḥ | nanu sūtravṛttigataṃ rūpaṃ
vidyeśā-nāmapi asti,-iti viśeṣaḥ kutaḥ | āha teṣām iti
kiñcitsvatantrāṇām iti
parāpararūpasvātantryāṃśānugṛhītāparasvātantryayuktānāmiti yāvat
| anāgatāvekṣaṇalakṣaṇena pūrvāparaparyālocanena tantrayuktito
viśeṣa-lābhaḥ iti tātparyam | nanu tajjātīyatve tulye prāyapadena
upamānatā kathamucyetetyāśaṅkya āha lokaprasiddheḥ iti
māyīyalokottaraṃ pārameśvaraṃ śāsanaṃ yato pūrvaṃ lokasya, tatra hi
samyagāgamite saṃvedane parāparasiddhilābhaḥ, asamyagapi
gāṇapatyavaicitryaṃ; natu kathañcidapi pāśvātmakatā | tatastasmin
vyutpipādayiṣite māyīyapra-siddhena vyutpādanīya iti prasiddhatvāt
dṛṣṭāntīkaraṇaṃ tajjātīyasya api yathā ayaṃ gaurmadīyadāntaprāya
eveti | śāstramiha pārameśvarameva | idānīṃ tajjātīyatāṃ nivārayan
sādṛśyameva sphuṭayati sāṅkhyaiśca iti | amī tu iti vijñānakevalatvaṃ
māyīyādhvottaraṇamātrādeva parayojanikāśūnyāt dīkṣāviśeṣāt
gītādyuktakārmabandhavandhya-kevalapuruṣasvarūpabhāvanābalāt
tadantādhvadhāraṇādhyānasamādhi-balāt ca labhyate iti | tallābhaśca
bhogaviśeṣa eva | tata eva uktaṃ
yo yatrābhilaṣedbhogān sa tatraiva niyojitaḥ |
siddhibhāṅmantrasāmarthyāt------------------||
ityādi | tataḥ sāṅkhyaiḥ puruṣairyat sādṛśyaṃ, tadātyantikaṃ
tajjātīyatāparyantaṃ na bhavati,-iti prāyikaṃ sādṛśyaṃ yuktam || 7 ||
evaṃ
svātantryahānirbodhasya-------------------------| (3|2|4)
(page 323)
ityamuṃ bhāgaṃ vijñānākaleṣu uktvā
---------------------------svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4)
ityasya viṣayamāha sūtreṇa
śūnyādyabodharūpāstu kartāraḥ pralayākalāḥ |
teṣāṃ kārmo malo'pyasti māyīyastu vikalpitaḥ || 8 ||
etadavatārayati saṅgatiṃ kurvan evam ityādinā | eka iti ekarāśi-
raṇūnāmiti yāvat | bodhātmatvāt iti bodhasys yato'yamahaṃvimarśa
ātmā sārabhūtastatastatra āropite svabhāvino'pi āropo jāta eva |
etadevaca yuktamiti abhyuccayahetumāha vyatirikta iti vyatirikto bodhāt
bāhyo yāvadahaṃvimarśasya viṣayastāvat sa svayamaprakāśamānaḥ
kathamahamiti vimṛśyate | svaprakāśavimarśo hi ayam, tataḥ
svaprakāśatayā api āropitayā bhavitavyameva | etat pariharati tathāpi iti
svaprakāśatā kāmamāropitā vāstavī eva, na asau pratiprasūtā iva
tathāpitu apahastitasvabhāvaiva vartate sā paraprakāśatvasya
idamitivedyatārūpasya tādavasthyāt | tadāha bodhatātiraskāreṇa iti
bodhatā yatastiraskṛtā tata evaṃ vṛttāvuktaṃ sautramabodhapadaṃ
vyākhyātum, ahantā tu śuddhasvātantryarūpā āropyamāṇā sphuṭaiva
vyatiriktatvasya vicchinnatālakṣaṇasya bhuṅkte-karotītyevaṃrūpasya
pāratantryasya ca parānugrahādevaṃkaromītyevaṃlakṣaṇasya
svātantryaviruddhasya anavabhāsāt | tattvajñānāvatarasampattaye hi
yatnata evaṃbhūto'vabhāsa utthāpyamāno'pi na uttiṣṭhati,
tato'hamityaṃśe yā svaprakāśatā; sā
viruddhaparaprakāśyatātmakavedyatāpahastitasvarūpeti abodhatā uktā |
yā tu avicchinnatā svatantratā ca tatraiva aṃśe, sā
tadviruddhavicchannatvaparatantratāvabhāsanena anyakkṛteti
(page 324)
kartṛtā uktā śūnyādeḥ | pralayākalārthavyākhyānabalādeva teṣām
ityādisūtrārtho vyākhyānārha ityāśayena āha pralaya ityādi |
sargotthāpakaḥ saṃskāraḥ sargasaṃskāraḥ | vakṣyamāṇanyāyena iti
savedyamapavedyaṃ ca---------------------------| (3|2|15)
ityatra | vyavasthitavikalpaśca ayam | tathāhi kecana śūnyādyaṃśasaṅku-
citasaṃvinmayā apavedyasuṣuptapadabhājaḥ, anye buddhyādibhāgāvarud-
dhacinmayāḥ sukhādiśeṣasāmānyavedyayogāt
savedyasuṣuptapadajuṣaḥ; sthūlakāryakaraṇaviyogātmakatvaṃ tu
pralayākalalakṣaṇameṣāmekameveti || 8 ||
evaṃ
------------------------svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4)
ityetadaṃśaviṣayābhidhānaprasaṅgāt kārmamalasya api viṣayo darśitaḥ,
māyāmalasya api pākṣikaḥ; adhunā āṇavakārmadvayābhāve'pi
māyākhyamalasya kevalo'sti viṣaya iti nirūpyate sūtreṇa
bodhānāmapi kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau |
bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalo vidyeśvarāśca te || 9 ||
ye cinmātrameva ātmatayā ahamiticamatkāravantaṃ paśyanti tata
eva apratihatajñānakriyāstata eva āṇavamalaviyoginaḥ
karmasaṃskāravika-lāśca saṃsārottīrṇatvāt, te vyatiriktaṃ vedyaṃ
kāryaṃ ca paśyanto dvaitadarśanāṅgīkṛteśvaratulyā
māyākhyamalayuktā vidyāmantreśva-rādaya iti sūtrārthaḥ |
tamavatārayati svātantrya ityādinā | kartṛtāyā bhedo
vaicitryamuttamakartṛtvāt vailakṣaṇyam | prakārāntaram iti
pralayākalagatatvena vikalpanamuktaḥ prakāraḥ, tato
yo'nyastamāhetyarthaḥ | pralayākalāt sakalāt ca niyatyādi
(page 325)
ityanena uktvā kartṛtā ityādinā vijñānākalāt bheda uktaḥ |
bodhayogena vidyāsparśaḥ, kartṛtayā ca īśvarateti vidyeśvaratve'pi
ityatra vṛttivākye darśitam | tena iti māyākhyamalena, yato
vedyādapṛthagbhūtarūpatā sadāśiveśvarocitā tirohitā pṛthagbhāvena
eva avabhāsitā, tata ityarthaḥ | pūrṇatā atra parāvatāpi ? | pūrvavat iti
vṛttiṃ vyācaṣṭe īśvarācca iti cakārāt bhagavato'pi | ata iti vivṛṇoti
pūrṇa ityādinā pratīkena | apiśabdasya bhinnakramatāṃ
darśayannasaṃbhāvyameṣāṃ tāvadaṇutvam, tattu nyāyabalāyātaṃ
bhavedapi-ityetat dyotayati || 9 ||
atha malatrayasya yaugapadyena viṣayaṃ vaktuṃ sūtraṃ
devādīnāṃ ca sarveṣāṃ bhavināṃ trividhaṃ malam |
tatrāpi kārmamevaikaṃ mukhyaṃ saṃsārakāraṇam ||
10 ||
saṅkṣepeṇa sūtrārthaḥ spaṣṭaḥ, vitatastu ṭīkāyāmeva uktaḥ |
saṃsārakāraṇam iti sāmagrīrūpatayā trīṇi api malāni
saṃsārahetavaḥ, anvayavyatirekavaśena tu mukhyatā kārmasyetyarthaḥ |
vicitrakāryakaraṇā iti dehendriyarūpaśaktivaicitryādeva caturdaśavidho
bhūtasargaḥ caturdaśa iti spaṣṭayati | tatra iti trividham iti yojayati | eṣām
iti caturdaśānāmapi mukhyatvaṃ vyācaṣṭe vidyeśvara ityādinā |
kārmamalasya abhāve sati eva datto'saṃsaraṇasopānapadabandhaḥ, ata eva
kārmamalasya nirākaraṇameva sāṅkhyayogapurāṇabhārataśrutyantādau
yatnena upadiśyate | vyatireka iti kārmo malastābhyāṃ
vyatiriktastadanāmiśro na dṛṣṭaḥ, nāpi svakāryaṃ tau vyabhicarya
aprayojakīkṛtya karoti tatkāryasya api darśanāt | athavā iti sa eva artho
(page 326)
bhaṅgyantareṇa uktaḥ | mukhyatoktau kiṃ mūlam | āha kārma iti tenaiva
ekena saṃsārākhyena prayojakena prayukte te male na bhavataḥ,
saṃsārottīrṇena api vijñānākalamantreśvarādilakṣaṇena prayuktatvaṃ
tayorastīti dīkṣādinā iti pūrvakṛtakarmavallyāḥ
śoṣaṇamaparādhirohaṇavirodhikarmapraśamanamaparaṃ bhavati
nahi dīkṣāsamaṃ kiñcit---------------------------|
iti śrīlalitāyām | śrīmadgurubhirapi uktaṃ
kṛtamapi phalāya na syāddīkṣoparyūṣaroptabījamiva |
balavadviśeṣaśāstravyatikarajātaṃ vihāyaikam ||
iti tathā
avyāhatasya bhagavan---------------------------|
ityādi | vaśīkaraṇādi vā yathā mantrāḥ kurvate | naca tatra rāgadveṣavi-
dānarūpādyapasāraṇaṃ ? tena vinā api rogaviruddhasya iva bheṣajatvāt
tathā rāgājñānādyavācchandatā ? api mantreṇa
bandhaśaktirapasāryate, tato
doṣāḥ svabījasantānā dīkṣite'pyanivāritāḥ |
iti abādhakam | evaṃ tribhistribhirekadvikabhedairekena ca trikabhedena sapta
pramātṛvikalpāḥ, teṣāmapi vikalpasamuccayāṅgāṅgitādinā asaṅkhyo
bheda iti sūtritam || 10 ||
malatrayayaugapadyalakṣitabhavitātmakasakalāvasthāyā eva
udbhavatirobhāvabhedena dvaidhaṃ prakaṭayitumudbhūtatāṃ tāvadāha
sūtreṇa
kalodbalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam |
acidrūpasya śūnyādermitaṃ guṇatayā sthitam || 11 ||
devādīnāṃ yat kartṛtāṃśapradhānyena malāpahastitabodharūpa-
tayā svātantryātmakaṃ citastattvaṃ kalāśaktyā bhagavata udbalitaṃ
malena
(page 327)
nyakkṛtamapi samudgatabalaṃ kṛtaṃ śūnyāderdehāntasya sambandhi,
tadapradhānatvena sthitaṃ yasmāt
mitamidantāpatitadehādiprameyanimagna-tvena prameyaṃ ca saṅkucitaṃ ca
| yo gauro, yaḥ sukhī, yaḥ pipāsito, yaḥ sarvākāraśūnyaḥ; so'hamiti hi
idantā eva iyamahantāviśeṣaṇībhāvena bhavināṃ sphurati, iyaṃ sā
jāgradāditrayamayī saṃsāradaśā,-iti sūtrārthaḥ | asya avatāraṇamāha
saṃsāriṇa eva iti sakalasya |
ātmānātmanorahamidaṃbhāgayorupakramate iti
anātmaprādhānyaṃ tāvadādeti yāvat | prasaṅkhyānavataḥ iti
samāhitamanasaḥ | jaḍasya iti laukikasya | yadivā iti vaiśeṣikātmakalpam |
te hi guṇabhūtān dharmarūpān rāgādīn samavetān
nityavyāpakasvabhāvasya ātmana icchanti | nirmeyasya api bhinnatvaṃ
prakaraṇādaśabdaspṛṣṭamapi mantavyam | śiṣṭamatra spaṣṭam || 11 ||
vol M00022 · chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11 · lines via source.start/end
**The knowers and the stains that bind**
We have set out the categories of the known — the world that is known. But the heart of this whole
teaching is the recognition of the Lord in the self; and to recognize him we must understand the
*knowers* themselves. For there are many knowers, from the bound to the pure, and they are distinguished
by the stains that bind them. Abhinavagupta opens this vimarśa with a homage to the one "who wields the
trident, cutting the three nooses" — and those three nooses are the three stains (mala) that will
occupy him throughout: the stain of finitude (āṇava), the stain of objectivity (māyīya), and the stain
of action (kārma).
The knower-states have their presiding deities. In the pure state — where the knower stands in his mere
knower-ness, the objects withdrawn — the presider is **Rudra**: the supreme Śiva, who as the Lord
brings his worshippers into that state, and who, even within the realm of māyā, is the one with the
opened third eye. But in the spread of the *distinct* world, the presiders are **Brahmā** and **Viṣṇu**:
Brahmā in the production of the spread, Viṣṇu in its flowing continuation. And the difference is this:
these two make the "this" — the object — primary, and the "I" — the knower-essence — subordinate;
whereas the pure Rudra makes the "I" primary. They are not third-eyed, as the Rudra is. Yet even these
Brahmā and Viṣṇu forms are not something apart from the Lord: they shine as the qualities of the
intellect, not as the pure consciousness itself; their form is the lordship — the freedom, the
knowledge, the action-power — standing as the support of the world.
Now the bound knower. He is the one blind by māyā, wandering in saṃsāra, bound by his actions. This is
the paśu, the animal — the knower who has lost his freedom. And over against him stands the pati, the
Lord: the knower whose own-members — the beings of the world — are his own. The bound one is bound
because he has suffered the *loss of freedom* of the awareness: he has become un-aware of his own
freedom, and so he is caught in the objects. This is the working of the māyā: the manifestation of the
distinct known — the world spread out as other than the self — which gives us birth and enjoyment, and
which is the māyīya stain.
The knowers come in grades. There are the pure ones — those who, even in the unity of the
awareness-marker, are mutually distinct, and who lack the *highest* agency: these are the vidyeśvara
group. There are the pralayākala — the "dissolved" ones, absorbed in the state of dissolution, who have
only the stain of finitude, their form the un-awareness of the void and the rest. And even the aware
ones, who possess agency, still stand in the stain of action. Indeed, all the becoming ones — the gods
and men and the rest — have the three-fold stain: finitude, objectivity, action. And binding them all
is the kalā — the limited agency — which raises the consciousness-essence into the narrow form of the
individual agent.
So the picture is complete. Beneath the Lord, who is free and whole, lie the many knowers, bound each
by his stain: the finitude that shrinks the infinite self into a single soul, the māyā that spreads the
world out as other, and the action that keeps the soul bound in the round of birth and enjoyment. It is
these three nooses that the trident-bearing Lord cuts. And to understand how they are cut — how the
bound knower can be released into the recognition of his own lordship — Abhinavagupta will turn next to
the states and the entry, the samāveśa, through which the bound one rises to his true nature.
---