chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close

IPVV · M00022
tadāśayena yat māyāyā svarūpamuktaṃ tirodhānakarī iti; tadeva sūtrāntareṇa spaṣṭīkriyate bhede tvekarase bhāte'hantayānātmanīkṣite | śūnye buddhau śarīre vā māyāśaktirvijṛmbhate || 8 || ata eva avatāraṇyāṃ viparyayadvayahetuḥ iti taddhetutvena sphuṭena rūpeṇetyarthaḥ | suṣupte pralaye vā iti na iti abhāvasamādhau ca yat vyomakalpamanātmarūpamiva ābhāti, tadanusmaryamāṇatvena vedyaṃ sadahamiti ātmatvena svātantryeṇa abhiniviśyate | ucchvasimi, niḥśvasimi,-ityatra prāṇo vāyukalpaḥ, bubhukṣe, pipāsāmi,-itipratyaye manyuprajvalanādau ca sa eva tejaḥsamupabṛṃhitaḥ | antarahaṃ vedmi sukhī duḥkhī mūḍho'ham,-ityādyavasthāsu svacchasalilāśayasadṛśī buddhiḥ, kṛśaḥ sthūlo gauro'ham,-ityādau śarīrameva pṛthvīprāyam | atra ca cinmātratāparamārthe'pi yat vedyatābhāsanam, etadādyaṃ viparyāsaṃ māyīyam; atiraskṛtavedyabhāvameva tu tat jaḍamapi sat yadahamiti ātmata-yā bhāti, tat dvitīyam | evaṃvidhātiduṣkaravimohanavyāpārasaṃpattya-pratighātarūpā iyamiti kathayituṃ vijṛmbhate iti | vāgrahaṇena vivekāva-gamyatāyāmapi buddhiprāṇaśūnyapramātṛbhāvasya heyatvena aviśeṣa iti vadatā dārasutadhanabhavanādāvapi gāḍhāmahantāṃ sūcayati,-iti sūtrārthaḥ | sāmānādhikaraṇyaṃ ca---------------------------| (3|1|3) iti yā vidyā darśitā, tāmanuvadati māyāśaktiṃ tato vyatirecayitum īśvarasya ityādinā | śarīrasya śīryamāṇatāṃ darśayati jarā ityādinā | agnirūpam iti tadavyabhi cāriṇamiti (page 281) yāvat | prāṇata eva vargapañcakasya tritayasya ca anupraveśāt puryaṣṭakarūpatāmicchanti | smaryamāṇatvāt iti saṃvidrūpaṃ hi avicchinnaprakāśasvabhāvaḥ kathaṃ smaryate | taduktaṃ nābhāvaḥ---------------------------| (spa. kā. 12) ityādi upakramya yato'bhiyogasaṃsparśāt tadāsīditi niścayaḥ | iti uktvā natvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tat tattvaṃ pratipadyate | (spa. kā. 13) iti | yadāvā evaṃ, tadā anātmā eva ahantayā pratipanna ityevaṃ sarvo'yaṃ dvitīyo viparyāsaḥ iti mahāvākyasya saṅgatiḥ | tathaiva iti ātmatayā | eṣa evaca dvitīyo viparyāso'nātmani ātmabhāvanākhyaḥ sāṃkhyādiśāstre sarvatra heyatvena siddhaḥ, natu pūrvaḥ | tenaivaca prathamena viparyayeṇa antaḥkroḍīkṛta eva ayaṃ dvitīyo viparyāsaḥ, yadupasaṃhariṣyati tadeka evāyam iti, natu samaśīrṣikayā dvāvimau viparyāsāviti nirṇayan malatvamasya upapādayati adarśanaṃ ca ityādinā | nanu adarśanayogyaṃ puryaṣṭakādi prakāśamānatayā nāma saṃbhāvyatāṃ ghaṭādivadeva, tasya tu kimahaṃpratītyā adhikayā yena uktaṃ pratītau iti | āha tasyaiva iti | kevalam iti iyadadhikamavaśyamaṅgī- kāryam | ahaṃpratītyabhāve hi sa eva śuddhājñatvasahita iti ātmatayā yo na dṛśyate bhāvavargo nīlādiḥ, sa naiva prakāśeta, prakāśate ca asau | nīlamidamiti hi na mūrcchāndhatamasapadamadaḥ | tadavaśyamahambhā- vena adhikena atra bhavitavyaṃ yena kevalaṃ kṛtvā śuddhā tatra ajñatā na bhavati | nanu asti ahambhāva aiśvara ācchādakaḥ, tat kimapareṇa pṛthagbhūtena teneti codyaṃ pariharati (page 282) puryaṣṭakādyapi iti | tena ahambhāvena ajñatā sarvathaiva tirodhīyate iti punarapi nīlamidamiti na prarohet | tatastādṛgaparo'hambhāvo'tra viṣektavyo yastatra jñatāṃ nirmalatayā tiraskartuṃ na śaktaḥ iti āśayaśeṣaḥ | prathamaḥ iti ādyaḥ pradhānabhūtaśca | yat nareśvaravivekaḥ vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate | malam--------------------------------------------------------|| iti | malatvena evaca tatra nidānāpekṣayā māyākhyatayā prasiddhirāga- meṣu bhagavatā utthāpitā, dvitīyasya tu malasya viṣayaprayojanāpekṣayā āṇava iti | tatra asya prathamasya śuddhaṃ viṣayamāha āṇavo yatra nāsti tat yathā ityādinā | sarvavittvādeva āṇavābhāvaḥ | vācakaḥ iti parāmarśasāro, natu kevalaśravaṇaviṣayarūpaḥ śabdaviśeṣo māyīyavarṇānuprāṇanakṛdamāyīyaḥ | yathā uktaṃ te tairāliṅgitāḥ santaḥ---------------------------| (mā. vi. 3|28) ityādi | sa ātmā ahambhāvabhājanaṃ yeṣāṃ te tena śabdaśarīratvāt saṅkucitā vedyavargādanyonyataśca, śabdasya ca atyantaṃ prakāśaṃ prati niviḍāvaraṇarūpatvābhāvāt na sarvajñatāhāniḥ | etacca viśeṣagraha-ṇena pramātrityādiviśeṣaṇopādānena ca āsūtrītam | etadeva samarthayitumuttaro granthaḥ | atra ca ghaṭo'yamityadhyavasā---------------------------| (1|5|20) ityetatsūtravivṛtiprameyamanumantavyam | anyonyaṃ bhinnaṃ mantrāṇāṃ vargaṃ sāmānyātmanā tāvat sādhāraṇena rūpeṇa brahmāṅgavaktreṣu iva mūlamantrāṃśarūpatayā anuyantaḥ sāmānyaviśeṣagotvāśvatvā-dinyāyena bhinnāḥ svayaṃ tu vācakaśabdaśarīrā eva | tadāha ubhaye ca (page 283) iti mantrā mantreśāśca | mantreśvarā api vācakaśabdaśarīramantreśvara-rūupamantraviśeṣādhiṣṭhātāro mantreśvararūpataiva atra saṅgṛhītāḥ | yat vakṣyati bodhānāmapi kartṛtvajuṣām------------| (3|2|9) ityādi upakramya ---------------------------vidyeśvarāśca te | iti | tadapekṣayā iti vācakaśabdaviśeṣātmakaśarīropādhisambandhaprati- labdhasaṅkocavaśenetyarthaḥ | parasparavyatirekeṇa svalakṣaṇatā prameya- sya bhavati,-ityāśayena māyāpramātṝn vidyāpramātṝṃśca sāntara- vicāreṇa vyatirecayati māyāpramātāraḥ ityādinā mantrāṇāṃ hi ityādinā ca | idantā evahi śarīrabuddhiprāṇādiṣu pradhānabhūtā | nahi ete śabdanarūpavat saṃvedanagāminaḥ iti saṃvidaṃ saṅkocayanto nibiḍa-tamamāvṛṇvate nanu | evaṃ śabdanaśarīro mantrātmā hṛdayākāśe vimarśarūpatayā viparivartamānaḥ, ata eva anāhataśabdavācyo nityodito mantraḥ | tādātmyaṃ darśayati sparśādeḥ iti | etadalpamuktam, iyaṃ tu ucitoktiriti vāgrahaṇam | ata eva punarādipadam | bhūtāntaravartinaḥ iti khaṭakhaṭācchalacchalādirūpasya meyaikarūpasyetyarthaḥ | tatrāpi yastat- parāmarśakastadavyaktaprameyabhūtasvalakṣaṇātmakaśabdānukaraṇatve -na vaiyākaraṇairgītaḥ, sa ākāśīyo vācaka eva pramātṛviśrāntisatattvaḥ | anena ākāśīyapadasya vyavacchedyaṃ darśitam | śivatāpi iti idantānun-mīlane pramātṛpade | īśvaratāpi iti idantonmīlane pramāṇabhūmau | tat iti tasya bhagavato yā kartṛtā ahamiti svātantryātmā, sā yatra upacaryate samāropyate sparśādau so'rtho yato vedyaikarūpastatastattādātmyāvibhāgagāminyau te śivateśvarate api (page 284) taccharīraprabhṛtigatasparśaśabdarūparasagandhādiniṣṭhameva deśakāla- saṅkocaṃ bhajata iva | buddhiḥ iti prakāśabhāgena, paśyantī iti vimarśāṃśena | tata eva prameyatā vācyatā ca prāk pṛthaguktā | tayośca iti nirdhāraṇapadena pūrvakasya eva arthasya idaṃ sphuṭīkaraṇamiti darśitam | tataḥ iti yataḥ pramātṛpramāṇe deśakālavacchedavatī, tatastayorāyattā vedyasaṃvittistathaiva ābhāti | mukhyam iti pramāṇapade yataḥ karaṇatāyā avasthānaṃ, natu karmatāprameyatā tatra avasthitā | tadā mukhyaṃ saṃpūrṇaṃ vedyavedakatālakṣaṇaṃ māyāpramātṛtvaṃ nāsti, vedyopādhānasaṅkocāt tu tadapūrṇamasti eva | mantrātmanā iti śuddhavimarśarūpeṇetyarthaḥ | asau iti saṅkocaḥ | tacca iti kakārādi- vibhāgātmakam | pratibimbakalpam iti pratibimbakalpatayā eva sarvasya nirbhāsanamiti ākūtam | atra śarīraghaṭādi apihi vastutaḥ pratibimbaprāya-meva | tatra sphuṭapṛthagbhāvena vedyatvaṃ naiva bhāsate, natu evaṃ vācakaparāmarśaniṣṭhaḥ kakārādivibhāgaḥ | etadāha natu vijātīyam iti pṛthakparāmṛśyatvena saṃvedyamiti yāvat | tat iti varṇavibhāgarūpaṃ kartṛ | ajñatvam iti karma | dṛṣṭānto vaidharmyeṇa | pratibimbakalpatvena bhāsamānatvāt iti hetumuktvā hetvantaramapi āha svaprādhānyābhā-vācca iti | śarīrādau māyāpramātṝṇāṃ paramāsthā bandhasthāna-tvena bhāti samastānāṃ tadbhaṅgabhīrusvabhāvatvāt | kakārādivarṇa-grāmastu vidyāpramātṝṇāmupādhānavat māyāpramātṛgatanīlādi-bhedavat nijakṛtyopakaraṇatayā bhāsate | saṃvedana eva ātmatābhimāno hi eṣām | upādhānatāmeva darśayati kevalam iti | nanu karmataśca śarīrāṇi---------------------------| (page 285) iti tāvaducyate | teṣāṃ tu vidyāmayānāṃ nirmāṇe kiṃ kāraṇam | āha parameśvarecchā iti | karmādyanapekṣāmeva prāha sā ca iti icchā | evaṃ viṣayadvāreṇa aśuddhaṃ māyākhyamalasvarūpamuktamupasaṃha- rati tadayam iti | param iti kevalam | etadeva sphuṭayati nanu iti | agre iti bodhānāmapi kartṛtvajuṣām----------------------| (3|2|9) ityatra | ekavacanāntam iti vṛttau dehādirityetadapekṣayā cakāreṇa sphuṭatvena vākyabhedo'tra ānīta ityāśayena evamuktam | tatra iti māyā vimohinī nāma kalāyāḥ kalanaṃ sthitam | iti hi śrīrudrayāmalasāravākyam | tadvaśādeva iti | vivartapariṇāma- kāryakāraṇatāvādā hi vitatya nirākṛtā iti bhagavacchaktirūpā eva māyā viparyāsāntarākṣepiprathamoktaviparyāsakrameṇa svātmani bhāvātmātaḥ ? karotīti || 8 || nanu anātmā śūnyādirātmatayā yāvadabhiniviśyate, tāvat cidrūpatayā abhiniviṣṭo bhavati | sā ca anāvṛteti punarapi viśuddhaiśvarya-yoga eva asya yuktaḥ ityāśaṅkāṃ tattvapañcakasaṃvalitapuṃstattvapradarśanena apohati yaśca pramātā śūnyādiḥ prameye vyatirekiṇi | mātā sa meyaḥ san kālādikapañcakaveṣṭitaḥ || 9 || syādeva doṣo yadi pramātṛtāyāṃ śūnyādirmeyatāṃ jahyāt, natu evam | tathāhi sati vyatirikte meye kathaṃ mātā bhavet | pārimityaṃ hi atra prameyatve māturvyatireke ca prāṇaḥ | tadevaca kālādipañcakakañcu-kanicitatvamiti sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya avatārayati idānīm iti | syāt iti (page 286) api tvātmabalasparśāt---------------------------| (spa. kā. 8) itinītyā | sā iti ahamidam iti aiśvarasaṃvit | atra iti śarīre | vakṣyate iti kalodvalitametacca---------------------------| (3|2|11) ityatra sūtre | tadrūpatā iti | ātmarūpatāhi satī api saṃsāritve nivartate eva śarīre gṛhavastrādāviva | mānyapadena apūrṇaṃ prāmāṇikatva- māha | śaṅkitānavasthāparihārāśayena viśinaṣṭi nityoditā ityādinā | atathā iti tadadhīnatvādeva ajñamakartṛ ceti aṇulakṣaṇaṃ yijitamatra | nanu strībālādīnāṃ puryaṣṭakādi na bhavet ātmā śarīrameva iti uktyā, tataśca aparalokinaste syuḥ | atra āha śarīrātmamānināmapi iti | etat ca prāk vyākṛtameva ayameva hi anātmani ātmābhiniveśāvataraṇa- kramaḥ ityatra | aṣṭādaśavidhaniṣedhyāpasaraṇe nañparāmarśaviśeṣa- mapi yadā ayamabhyāsavaśādujjñati ---------------------------yena tyajasi tattyaja | iti, tadā netyapiviśeṣasya astamayāt viśuddhameva cittatvaṃ bhāti; kevalaṃ tatsaṃskārāt bhedo'treti vyutthānādisambhavaḥ | saṅkocitam ityantaṃ kartṛpadam | anubhūta ityādi karmapadam | sā iti ātmarūpatā | yatpadena kriyāparāmarśe'pi kriyāyāḥ kārakotkalitaśarīratvāt karaṇasya prakṛtasya parāmarśa ucita eva, natu vāsanāpekṣametat liṅgaṃ punaḥ saṃskārāpekṣayā puṃnirdeśāntaraprasaṅgāt | athavā iti na idantayā vedyam, apitu māyīyā tāvadāgṛhītarūpā sā ahantā eva yuktetyarthaḥ | tathāhi vyākhyātā tāvat saṃskāravantamātmānaṃ manvāno vyākhyātumudyacchati, natu tān saṃskārān pṛthagvedayamānaḥ | rudrādestulanam ityādau (page 287) ca so'ham iti tāvat saṃskārapūrṇa eva ahamitiparāmarśāt garvakopādyu-dayā yuktāḥ | svakṛtasaṅkocasaṃskāravatī yā cit, tanmayatayā pralīna-mapasāritaśabdādirūpaviśeṣamekamiti puryaṣṭakāntarāderbhinnam | dvitīyaviparyāsasya ādyaviparyāsanāntarīyakaṃ svarūpaṃ viṣayadvā-reṇa upasaṃharati tadevametat iti | prathamaviparyāsabhittau rūpāntaramida-miti ajñapadena asamastapadena āha | evaṃ mātā sa meyaḥ san ityantaṃ vyākhyāya kālādika ityādi vyākhyātumārabhate anyadapi iti | iyamapi āśaṅkā anena eva parihṛtā yaduta kalananiyamanādi kāryamaśeṣaprame- yaniṣṭhaṃ dṛśyate, tadamī kālādyāḥ pramātṛdharmatvena eva kimucyante iti | pāratantryaṃ tattvāntarasambandhe sati samarthatā svayamasamarthatā tu aprabhutvamityanayā bhaṅgyā bhedanopādānam | tatra viśeṣaṇatātirekeṇa na kālādīnāṃ svarūpamasti | viṣeṣaṇaṃ ca pratītyārūḍhameva tathā bhavati | tatra daṇḍādīni viśeṣaṇāni api na ābhāsanakriyāṃ bhindanti tathā bhavanti, apitu puruṣādikameva viśeṣyaṃ saṃyogādidvāreṇa | tatasteṣāṃ vastvavacchedakatayā purvaṃ pramātṛbhāgāvaccheda upayujyate daṇḍī ayamiti iyatā eva kṛtyasya pūrṇatvāt | kālaḥ punaḥ sphuṭāsphuṭarūpatayā ābhāsakriyāmeva bhāvābhāvavatīṃ nirbhāsayatā parameśvareṇa sṛṣṭaḥ | sa ca ābhāsanakriyayā eva bhāvābhāvavati idantābhāge patitatvādahamiti avabhāsalīnatvāt ca pramātari eva prathamaṃ sphurati | taddvāreṇa tu ghaṭādau yo'hamayami-dānīṃ sphuṭarūpo varte, parikṛśo bhūtvā sthūlataraśca bhaviṣyāmi aśvagandhaghṛtopayogena tatsahabhāvino'mī ghaṭādayaḥ sphuṭarūpā vartamānā ityevaṃvartamānātmakadhruvakālāvadhiparigraheṇa bhūtabhaviṣyatoḥ pramātṛgatayoreva satoḥ prameye viśrāntiḥ,-iti (page 288) pravahadvayaḥkālaḥ sa puṃsa eva kañcukatvena yukta ityāgameṣu tathā nirdiṣṭaḥ | niyatyādereṣa eva nayaḥ | eva iti vata vata iti kiñcit iti hyaḥ iti āsa iti hi vimarśā niyatirāgakalākālavidyātmānaḥ saṃvidi eva, na vedye | tadayaṃ vargo na svatantraḥ, nāpi sāmānyena prameyadharmaḥ,-iti tātparyam | taduktaṃ śrīkālapādāyāṃ yāvatyeva hi saṃvittiruditā susphuṭā bhavet | tāvān kṣaṇo vartamānaḥ kalpo vānyadvayāvadhiḥ ? || iti | etat tathā ca ityādinā sphuṭayati | sarvamiha ābhāsarūpamiti utsargaḥ, tat kiṃ vṛttāvābhāsapadena,-ityāśaṅkya āha sarvaṃ hi iti | bahirvastu iti sakalasādhāraṇatayā eva bāhyatvaṃ, sā ca na viśeṣaṇatāyāṃ nīlasya api kaṃcitprati viśeṣyatvāt utpalasya ca viśeṣaṇatvāt | yat madhyamamuniḥ viśeṣaṇaviśeṣyayorubhayaviśeṣaṇatvāt ityādi | devadattaṃ prati iti apratītatve'rthakriyāsambandhe ca ubhayatra yojyam | nanu apratītaṃ sā avacchidadarthakriyāntaraṃ tu kariṣyati,-ityāha naca iti | nīlaṃ hi pṛthageva sukhaduḥkhādikaṃ janayat na viśeṣaṇamucyate | etat nidarśanena sphuṭayati nahi iti | daṇḍipratīterupayogyāninīṣitapuruṣā-vacchedanādityarthaḥ | tathāhi iti evaṃca satītyarthaḥ | pramātṛbhūmau pramātṛbhūmau iti vīpsā, avyayībhāvena sādhāraṇatārūpabāhya-tvābhāva uktaḥ | ekatāmaya iti sambandharūpaḥ | prathate iti anapahnava-nīyatayā vastu eva | tātkālika iti tathaiva tadā sṛṣṭaḥ | anyadāhi tasyaiva pramāturasau anyathā sphuratyeva | evaṃ viśeṣaṇavṛttāntaṃ prakṛta upayojayati tataśca (page 289) iti | yata evaṃbhūto viśeṣaṇamātrasya api vṛttāntastato hetoḥ kālādīnā- mābhāsanakriyāmukhena pravṛttānāṃ kathaṃ pramātṛpratīterbahir- bhāvaḥ śaṅkyetetyarthaḥ | ādipadāt niyatyādīnām | ata eva āgameṣu rāgeṇa rañjitātmāsau kālena kalitaḥ priye | niyatyā yamito bhūyaḥ puṃbhāvenopabṛṃhitaḥ || kalodvalitacaitanyo vidyādarśitagocaraḥ | iti uktam | nipātāvamarśanīyā niyamādayaḥ, sa jātaḥ ityādyavamṛśyā rāgādayaḥ saṃvedanagatāḥ santaḥ saṃvedyān spṛśantīti | apṛthaksiddhānām iti pramātṛśaktirūpāṇām | viśeṣyasya yā viśeṣaṇakriyā avacchedalakṣaṇā, tasyā yā pratītistatra anupayogināṃ tato bahirbhūtānāṃ siddhireva na saṃbhāvyate | daṇḍādibāhyaviśeṣa- ṇena vastutaḥ pramātṛdharmatvameva eṣāmucitam,-iti bhāvaḥ | kālasya iti sarvasāmānyamapi viśiṣyata iti yāvat | mātrapadena sarvapramātṛsādhāraṇyaṃ nirākṛtam | ata eva āha ābhāso'pi iti dūrata eva tāvadavacchedanakriyā, dūre ca arthakriyāntaram | ābhāsanamapi daṇḍavat na kālasya pṛthak sarvasādhāraṇyena bahirasti | kundacūtamallikākuṭajakamalamālatīsantānaṃ hi kramikaṃ paśyet, natu tatpratīterbahirbhūtaṃ daṇḍamiva kālaṃ kramarūpam | etadeva śrīpūrvāgame svarūpalakṣaṇādādyāt bhedāt pramātrapekṣabhedāntaroktyā darśitaṃ śaktimacchaktibhedena dharātattvaṃ------| svarūpasahitam----------------------------------|| (mā. vi. 2|2) ityādau | nanu bhavatu evaṃ kālasya pramātṛlagnatvam, parameśvarasya tu kathaṃ tacchaktiyogaḥ,-ityāśaṅkya āha vicitra iti | vicitrānābhāsanānābhāsopabṛṃhitānābhāsān kundādimayān yataḥ (page 290) parameśvaraḥ karoti, tataḥ parameśvarasya śaktiḥ pramātṛdharmaṃ kālamutthāpayati; tataḥ pramāturdharmaḥ kālaḥ | pramātā hi kalitaḥ san kalayitā kālena kalita iti uktaḥ | parameśvarasya tu kālaśaktiḥ kriyāśaktiprāṇitarūpeti | prāk iti kramo bhedāśrayaḥ---------------------------| (2|1|4) ityatra prakaraṇe | eṣa eva anyatra kañcukavarge vṛttāntaḥ, iti darśayituṃ niyatiṃ vyākarturtyā vṛttiḥ, tāṃ vivṛṇoti kāryakāraṇabhāvaśca iti | kāryalakṣaṇaśabdena tadbhāva ucyate | sa ca kartṛtvaparyavasāna iti tasya kartṛtvasya kālaśaktyā vakṣyamāṇayā dattasya yo niyamo yato niyamyamānatāpūrvakaniyantṛtvalakṣaṇāt dharmāt, sā niyatiḥ pramāturdharmaḥ | tacchaktistu kriyāśaktiśeṣarūpā bhagavata eva ciducitā | kartṛtā citkartṛtā | tatra iti niyativiṣayatve | kāryakāraṇaśabdena tadābhāsaḥ | tataśca ayamarthaḥ-vastuto bhagavāneva tathā nirbhāsate itisthite na bījasya aṅkuraṃ prati ghaṭaṃ vā upādānatāpi mṛda iti tulyamasāmarthyaṃ dvayoḥ, tathāpi sarvapramātṛsādhāraṇyena evamābhāti-bījamupādānamaṅkurasya, na mṛt; sā tu ghaṭasya, na bījam,-ityevaṃbhūto ya ābhāsaviṣaye niyamyamānatālakṣaṇo dharmaḥ, sa vastutaḥ pramātari eva, na prameye | tatra tu mātrābhāsanadvāreṇa---------------------------| iti pramāturdharmo niyatiḥ sarvajñena uktā | yaduktaṃ niyatyā yamito bhūyaḥ---------------------------| iti | sādhāraṇyameva darśayati tathā iti | anenaiva karmatatphalaniyamavyā- khyāne siddhe pṛthak tadabhidhānaṃ saṃsāravṛttānte tatprādhānyāt | tadāha yaśca iti | vṛttau karmaśabdena cet (page 191) kriyā, tadā phalaṃ tatkṛta ātmavartī saṃskāraḥ; atha sa eva karmaśabdena, tadā phalaṃ svargādīni | ubhayathā vṛttirvivṛtā | rāgaṃ vyācaṣṭe kartuḥ iti | matsarādeḥ iti abhidharmādau bhāratādau ca darśitaścittavṛttigaṇo rāgamūla eva | ata eva vītarāga---------------------------| (nyā. sū. 3|1|25) iti dveṣoddharṣamatsarādivigamo'pi asya pratīyata eva | nanu avairāgyaṃ śaivadṛśi buddhidharmatvena api vakṣyate, tat kimanyena rāgeṇa | kāṇā- dānāṃ tu na anyat tadasti,-iti yuktamicchādveṣayorātmaguṇatvamityā- śaṅkāmapanudati buddhiguṇaśca iti | tattvāntaratayā iti | rāga iti anena kañcukatveneti yāvat | tathāhi bubhukṣā, pipāsā, strīsaṃbubhukṣāla-kṣaṇa ullāso yaḥ, tadavairāgyam | tatra ca bhavati vṛddhāturāderabhi- ṣvaṅgo bhavati evaṃ bhūyādetat mama itipratipatteḥ | tato rāgatattvaṃ pradhānabhūtam | tasya tu bahiṣparyantatāprasaraṇaṃ yatsaṃpattaye vṛddhāturādīnāṃ bhaiṣajyaṃ bhaviṣyati, tadavairāgyaṃ | dharmādayo'pi abhiṣvaṅgavāsanāyā eva pallavāḥ-iti samasto'yaṃ rāgavargaḥ | te tu viśeṣollāsātmāno buddhidharmatvena gaṇitāḥ | tata etat sarvameva māyāmūlata eva sthitam | tathāca dīkṣāsamaye tadantarvartina eva sarvasya śodhyatvaṃ śrīsvacchandādiśāsaneṣu nirūpitaṃ mūle dagdhasya punaḥ prarohābhāvāt | rāganiyatyādau tat pallavitamukulitaprāyaṃ, buddhau punaḥ phullitaṃ ca phalitaṃ ca | tadetat sarvamāha buddhiguṇaśca ityādinā viṣayaviśeṣa ityantena | rāgaṃ vyākhyāya kartṛtvajñatvātmanā vikasitasya caitanyasya bhinnakāryajñeyaviṣayasya abhivyañjanāya dvayorvyāpāra iti samameva kalāvidye nirūpayati śūnyādeśca iti | co dharmiṇi dharmāntaraṃ samuccinoti | caitanyamaniruddhaṃ (page 292) satatānāvṛtaṃ, tatra kimabhivyañjanenetyāśaṅkya satyamevaṃ paramār- thacaitanye, bhinnaviṣayakalpitacaitanyacarcā punariyaṃ vartate ityāśayena āha caitanyaṃ ca iti | iha iti puṃstattve | tadvivakṣābhāve hetumāha cinma-yatvāt ityādinā | karmakakṣyām iti pāratantryeṇa prakāśyamānatām | cit ityādi grāhakāt bhinnamiti yāvat | arthāntarāt grāhyāntarāt vilakṣa-ṇam; tata eva avibhaktamapi grāhakagrāhyābhyāṃ vibhāgamāpāditam, tathābhāve'pi svayam iti svena rūpeṇa saṃvinmātramayatāṃ prakāśa-mānatvena anujjhadapi nīlādi jaḍamucyate | kutaḥ | padārthāntarāṇāṃ viviktatayā bhedena yat saṃvedanavaicitryaṃ, tatra asamarthatvāt | tatra ca hetuḥ idantā ityādinā uktaḥ | abhedaprakāśanaṃ tu anastamitameva śava-śarīraghaṭādāvapi,- iti na tatkṛto laukiko'yaṃ jaḍājaḍavibhāgaḥ iti yāvat | tadāha natu iti | nanu anena prakāreṇa hetunā jaḍamucyate sambandhaḥ parasya bhinnasya sato yat saṃvedanaṃ kartavyaṃ lokayātrotthāpakaṃ tasya akaraṇāt | na kevalaṃ śūnyādāvevaṃ, ghaṭādāvapi evamityāha ata eva ityādi parādhīnatayā ityantam | yadarthamiyat vicāritaṃ, tat prakṛtamanubadhnāti vidyākalābhyām iti | sarvaśabdo yogyatāṃ pramāṇavaicitryeṇa āha, arthaśabdo bhedam | nanu te vidyākale jñatvakartṛtve vyakte cet, vāstavena rūpeṇa abhedātmanā vyaṅktām | atra āha māyīyatvāt iti | nanu bhedena te sarvaviṣaye stām | ucyate niyati iti | etāni hi kañcukāni modakarasavadanyonyānugrahalakṣaṇa--melanavṛttīni, tata eva veṣṭita iti uktamāgameṣu | ata eva amīṣāṃ vicitreṇa paurvāparyakrameṇa abhidhānamaviruddham | tathāhi mālinīsāre (page 293) hṛdaye yaḥ sthito granthiradha-ūrdhvaṃniyāmakaḥ | iti upakramya uktaṃ kadalīgarbhadalavanmodakādirasādivat | kadambagolavaccitrāt kramāt kañcukasambhavaḥ || iti | etenaiva āśayena āha na cātra iti | iyat tāvat prathate ca āgamānugṛ- hītaṃ ca | adhunā idaṃ vidan kurvan rakto niyamavān yaḥ, so'hamityevaṃ- prāye tattvagrāme saṃvedanānusaraṇanimittamavadhānaṃ dhīdhanairna atyantamādriyate | yaditu ādaro'tra bhavet, tadetadvitānayediti | kiṃ tat | āha ayameva kramo'nyathāvā iti ullāsasya citrakramatvāt | tattvāntarā- ṇām iti adhikānāṃ vāgrahaṇāt na upayogo vā iti | anādare hetuḥ niṣprayojanatvāt iti | kutra tarhi ādaraḥ ,-ityāha etāvat tu iti | ādartavya- tāyāṃ hetumāha etāvacca iti | madhyavartinastu prayojanaśūnyatāṃ darśayati anyat tu iti | anupayogi iti dūreṇa sambandhaḥ | kathamanupayogi | āha idānīm ityādi evam ityantam | saṃviditam iti sadbhāvo'nena lakṣyate | tataśca ayamarthaḥ-idānīmiyadasti, anyadā tu adhikamapi syāt | ata eva pakṣāntaramāha avadhānābhāvāt ityādinā | idānīṃ ṣaṣṭhaviṣayādi sannihitamapi asaṃvedyaṃ syāditi śaṅkyata iva, tadavalokane'pi saptamādi-viṣayasaṃbhāvanānivṛttiḥ | tadāha acintya ityādi | etena ṣaṭṣoḍaśādi-bhedena madhyamaprameyagaṇanaṃ bālukāgaṇanaprāyamaśakyaṃ nirupa-yogaṃ ceti darśayati pāratādīnāṃ pārthivādirūpavilakṣaṇānāmapi sambhavāt | etadeva saṃvādayati taduktam iti prakṛtaṃ yadasmākamabhidheyaṃ, tat bhāti ca upapadyate ca (page 294) upayujyate ca; naca madhyamaprameyāsaṃvedane tasya sarvordhvapadavarti- naḥ kācit khaṇḍanetyāha iyaṃ tu ityādi | tathārūpatvam iti svātmā jñātā kartā svatantra iti | anena vinā na kiñcit prakāśate, anyadvā kalpyamānaṃ dūre tiṣṭhatu,-ityāśayena āha nāpīyam iti | yatra tu etadupayogi, tatra dīkṣādividhau sarvametat sunirūpitameva || 9 || ---------------------------prameye vyatirekiṇi | (3|1|9) iti uktam, tat prameyaṃ yugalakena āha trayoviṃśatidhā meyaṃ yatkāryakaraṇātmakam | tasyāvibhāgarūpyekaṃ pradhānaṃ mūlakāraṇam || 10 || trayodaśavidhā cātra bāhyāntaḥkaraṇāvalī | kāryavargaśca daśadhā sthūlasūkṣmatvabhedataḥ || 11 || saṅkṣepeṇa spaṣṭametat, prapañcastu vivṛtāveva asti,-iti pṛthaṅ na vimṛṣṭam | prameyaṃ vacaśca śodhayituṃ codyena upakramate nanu ityā-dinā bhavediti ityantena | ata eva iti yataḥ sāmānyalakṣaṇasaṅgrāhyataiva ucitā, tata ityarthaḥ | etadeva vyatirekeṇa āha avāstave ca iti | tattu iti asaṃ-vedanīyatvādeṣām | etacca karmendriyaviṣaye'pi sañcāraṇīyam | karaṇa-tvamapi anucitameṣāmiti darśayati tathā iti | kālakalādayo hi pramātṛtāṃ pūrayantaḥ pratipramātṛbhinnasvabhāvāḥ, kvacittu naṭamallaprekṣādāvī- śvarecchayā tāvati ekībhavanta ekaviṣayatayā vā anyatra rakto'nyat niyat- yā kāryate ityādisthityā karaṇāṃśagāminaḥ; tat kimanyena karaṇeneti prameyaṃ codayitvā vacanacodyamāha tathā ityādinā | atra iti pradhāna- sya eva parāmarśo yuktaḥ, naca tasya udito nirāvaraṇāyogāditi bhāvaḥ | uktam iti idamapi (page 295) vacanacodyameveti āśayaḥ | itiścodyasamāptisūcakaḥ | punarapi iti vibhā-gavibhāgo'yamiti yāvat | bhuvanādaya iti ādipadāt dehabhedādayaḥ | tathātvena ca iti karaṇatvena ca iti karaṇatvayogivedyatvena | buddhipari-ṇāmādi iti buddhergandhādirūpapariṇāmopayogīni buddhīndriyāṇi, bāhyasya apitu mṛtpiṇḍāderghaṭādipariṇāmāya karmendriyāṇi | etacca apipadena āha | nahi iti | etacca ādisiddhasūtroktameva smāritam | iha kāraṇāni iti asaṃviditasya api bījāderaṅkurādau kāraṇatā eva yato'numīyate iti, tena vāstavaṃ prādhānyamaśabdaspṛṣṭamapi āśritya parāmarśa ityarthaḥ | tāvatā iti na vāstavaṃ vacanavṛttyā bādhyate iti yāvat | etacca prauḍhavāditvena uktam | evaṃ tu sūtraṃ netuṃ śakyameva yatkāryakaraṇātmakaṃ vastu trayoviṃśatidhā, yacca tasya mūlakāraṇaṃ; tat sarvaṃ prameyamiti sākṣātpadasya vyavacchedyaṃ darśayan pramātari prameyatāṃ nirākaroti vikalpajñāne hi ityādinā | nanu evameva pradhānasya api asākṣātkāryatā astu vikalpamātravedyatvāt, ataśca evaṃ yat kāpilairidamapi asaṃvedyaparvatayā eva gaṇitamiti yo manyeta, taṃ prati āha pradhānam iti | punaḥśabdaḥ pramāturasya viśeṣaṃ dyotayan sākṣādvedyatāṃ spaṣṭayati asmadādyapekṣayā api prameyatāmapi āha anumāna ityādinā | etaduktaṃ bhavati-ātmā vikalpajñāna idamiti prakāśamāno mūlaparāmarśe'hantātmani eva pramātṛtaikaparamārthe viśrāmyati | etacca uktaṃ nāhantādiparāmarśabhedāt---------------------------| (1|5|17) ityatra | pradhānaṃ tu vikalpe nirbhāsamānamapi sākṣādvedyāṃśaika- rūpameva idantayaikarasatayā bhātīti parāmarśaikyāt tadeva tat | etadapi uktaṃ (page 296) dūrāntikatayā---------------------------| (2|3|10) ityatra | nanu evaṃ svakaṇṭhena eva kasmādasya prameyatā na uktā | atra āha kevalam iti | atha ekaprahāreṇa sarvaṃ pariharati sarvamevaca iti | ata eva iti yato lokayātropayoga eva pradhānabhūtaṃ, tata ityarthaḥ; anyathāhi sūtrānusāreṇa karaṇavarga ādau nirdeśyo bhavediti ākūtam | vargiprādhānyenāpi iti codyabījaṃ yat parasya, tadeva vastutaḥ samādhānamiti darśayati bahuvacanena iti | nahi vargibhyo'paro vargaḥ kaściditi yāvat | athavā iti bahuvacanena lokaprasiddho bhāvagrāmaḥ samasto gṛhīto vargaśabdena sūtre sa eveti yāvat | sūkṣmasya sthūlataḥ pratipattirutpattistu viparītā,-ityāśayena sūtravṛttyoḥ kramaviparyayeṇa nirdeśaḥ | mahattattvam iti vācoyuktyā prakṛtermahāṃstato'haṅkāro niḥsattā sattā niḥsadasataḥ sattāmātraṃ mahadabhivyajyate tato mahātmī saṃvidaḥ sitā ? ityādikāpiloktismāraṇena na buddhermanaścakṣurvāgādivat karaṇaskandhatā eva, apitu kāraṇaskandhatāpi asti,-iti samarthayate | kāryatvasya śabdākāśādirūpa eva viṣayo yatra kāraṇatvaṃ nāsti | teṣām iti karaṇadaśaikabhājāṃ pariṇatasthūlākāśādidharmatārahitānāmiti yāvat | tathā iti kāryatayā | prakārāntareṇa api saiva sāṅkhyoktiḥ samarthayate kāryatvañca iti bhoktṛbhogyatatkaraṇavicāraṃ hi karoti bhogakriyāviśrāntaḥ | tathā iti kāryatvena | vṛttigataṃ kramamutpattinirūpaṇena samarthayate kāryaṃ ca iti | āvirbhavat iti vyajyamānatayā satkāryavādamāha | sūkṣmam iti na paramāṇurūpam, apitu vibhāgarahitaṃ paripelavātmakaṃ kāryavargāpekṣayā vyāpakarūpam | sthūlatā api etadviparītā mantavyā (page 297) mātrapadaṃ vyācaṣṭe viśeṣarahitā iti etat kāraṇarūpaṃ paraṃ sāmānyaṃ mṛdrūpatā iva ghaṭādeḥ, sādṛśyalakṣaṇaṃ tu aparaṃ sāmānyaṃ ghaṭānāmiva ghaṭatvamiti | purastāt iti yoginirmāṇatādisūtreṣu (2|4|11) | sa ca iti kramaḥ | niyatiśaktimeva pramāṇato darśayati āgamato'pi iti anumānamatra durbalamiti āha | nanu asakṛt iti nanu āgamāntaramanyathākramapratipādakamapi atra nāsti,-iti kuto niścayaḥ | tatra ayameva kramo niyateriti duravagamameva | astu evam, prakṛte tu na kācit mlānateti āha nacāsiddhe'pi iti | saṃvedanasya anapahnavanīyasya yat saṃvedyātmatvaṃ, yacca tatsaṃvedyābhāsasaṃ- yojanaviyojanabahirantarbhāvāpādanādisvātantryeṇa īśvaratvaṃ, tat sarvaṃ svaprakāśam | etat tu mūḍhaṃ prati upadeśatayā prameyamiha prakṛtaṃ, tasya na hāniḥ kācidasiddhe'pi sattvasaṅkhyākramaniyamādā- viti saṅgatiḥ | etaduktaṃ bhavati-saṃvidaḥ sarvaśaktitāmeva paśyan kṛtārthaḥ, sarvaṃ tu madhyavarti kiyat syāditi gaṅgāgatasaikatakaṇa- gaṇanaṃ kva upayogi parayoginaḥ | yadāha kīṭasaṅkhyāparijñānaṃ tasya na hyupayujyate | ityādi | tanmātrāṇi upasaṃharan mahābhūtāni āsūtrayati tadevam ityādinā | sanniveśa iti āśayasaṅgrahāya | anyonyasamparkaṃ ca iti bhūtāntaraviṣayam | pakṣadvayanirūpaṇaṃ vā iti ekaikaguṇamahābhūtadarśane hi guṇāntaropalambho bhūtāntarasamparkata iti sanniveśata iti bhūtarūpatā sthūlā | ekaikaguṇavṛddhatāpakṣe tu parasparasamparkastanmātrāṇām, ākāśe tu sanniveśa eva sthaulyāpattiḥ saṃparkābhāvāt, ceṣṭāvyūhanakriyā vāyoḥ | ādipadāt paktisaṅgrahadhṛtayo'pi tejombudharāṇāṃ vṛttayo gṛhītāḥ | (page 298) yadvā iti ākāśasaṅgrahāya pakṣāntaram | etadeva sphuṭayati sanniveśa- viśeṣa iti na atra anyonyasamparka iti evakāraḥ | śabdapariṇāmasya ubhayathā avakāśadātṛtvaṃ sambhāvyate vācakaśabdasya nādātmano vicitrasamayasahiṣṇuśābdavṛttamūlānekavarṇagrāmabījabhūtasya yato'nekavācyādhyāsavataḥ sarvāvakāśadānakṣamateti ekaḥ prakāraḥ, vācako vā astu avācako vā khaṭakhaṭādirapi śabdaḥ sarvāvakāśasahaḥ sparśasahacāritārahito mūrtatābhāvādapratighātako yata iti aparaḥ prakāraḥ | tannirūpayati nādātmā ityādi yadvā ityādi ca | api iti pṛthivyādīnāṃ tāvadavakāśadātṛtā naiva sambhāvyate kathañcit, dṛśyamānā api na teṣāṃ sā svabhāvaḥ; apitu tatsahacāriṇa ākāśasya evetyarthaḥ | tattvāntarātmanaḥ iti pṛthivyādiguṇasya sparśasahacā-riṇaḥ pratighātakṛtastatra ākāśe praveśo yasya na sparśasahacārī sa śabda iti tasya eva ākāśasya eva avakāśadātṛtā vṛttiḥ, natu śabdaguṇā-nāmapi bhūtāntarāṇāmiti tātparyam | sthaulyabhāga iti yo'sau sanniveśātmanā suṣirasvabhāvaḥ, tadākāśameva; natu tanmātram, yattu asanniveśātmakaṃ kṣobhamayaṃ rūpaṃ, sa śabdo guṇa iti abhiprāyaḥ | ata eva iti yataḥ śabdasanniveśarūpatā tatra avyabhicāriṇī, tato hetorvāyorākāśameva eko deśaḥ svarūpātmatvena avyabhicārāt | etadeva lokaprasiddhyā pramāṇayati tathā cāhuḥ iti | sarva evahi laukikālaukika- khavāyvoravyabhicāramicchanti,-ityāśayena nityamevāviviktatvaṃ marudambarayoriva | (bha. gī. 9|6) iti yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ-------------| (page 299) ityādi ca niyatamiha na paṭhitam | pakṣāntaramāha athavā iti | ata eva iti yataḥ śabdabhāga ākāśapadapatitaḥ | matāntareṇa api etat saṃvādayati tathāca iti | yadihi ākāśameva guṇāntarasparśādhikyāt vāyurityeṣā dik na bhavet, tadā śabdasparśābhyāṃ sparśādeva vāyorjanma; evamuttare-ṣām, tataḥ pūrvasya mahābhūtasya uttaraṃ prati kathaṃ kāraṇatvaṃ syāditi āśayaḥ | nanu kimarthaṃ śaivasāṅkhyādaya itthamāhuḥ | ucyate asya kramasya iti pṛthivīdhāraṇāyāṃ jitāyāṃ pṛthivīmapi jalavilīnāṃ bhāvayan yogī jalameva paśyaṃstatsiddhīḥ pratipadyate yāvadākāśaika-līnāni śūnyaikatābhāñji pūrvamahābhūtāni bhāvayannākaśa-siddhīḥ | dīkṣākālena ca viśuddhaṃ pūrvatattvaṃ dharāmapsu uttaratra yojanīyamiti yojanāsu nirūpitam | yeṣāmadhyavasāyo'sti na vidyāṃ pratyaśaktitaḥ | sukhopāyamidaṃ teṣāṃ vidhānamuditaṃ guroḥ || iti hi āgame dīkṣāyojanaṃ sarvānugrāhi yuktam, tatra kāraṇe kāryasya pravilayo yojanaṃ ca | yuktaḥ iti sa eva ayaṃ bahutarāgamānugṛhītaḥ pakṣaḥ iti yāvat | enāmeva pakṣadvayaśailīṃ bhūtāntareṣu darśayati evameva iti | ekaguṇatā eva bhūtānāmityetat saṃvādayati ata eva iti viṣayavatī pravṛttirutpannā sthitinibandhanī | itisūtrabhāṣyakāraḥ pṛthivyādikṣetreṣu ekaikagandhādiguṇasaṃvedana- meva nyarūpayat | śrīmataṅgaśāstre'pi kṣubhitāt sparśatanmātrāddviguṇo vyūhato marut | ityādigranthena svabhāvataḥ ekaikaguṇatve pūrvabhūtāntaravyūhanayo- gāt tat dviguṇatvādi nirūpitam | tānyeva iti vṛttiṃ vyācaṣṭe (page 300) tānyevaca ityādinā natu vastvantaram ityantena | apratyakṣatvāt iti saukṣmyāt teṣāṃ mahābhūtadvāreṇa eva upalakṣaṇamanyathā māyā- tattvameva ekaṃ śivatattvameva ekamiti vastuvṛttam | nanu evaṃ ghaṭāda- yo'pi tattvarūpatayā gaṇyantām | netyāha pratyakṣa iti paratvaṃ prakṛt- yante, sūkṣmatā tanmātrānte, vyūhatā dhāraṇānte pūrvapūrvasañca- yena guṇādhikyasya anantarameva varṇitatvāt | tataḥ paro vibhavo dehagha- ṭādiḥ | na atra vyūhanādadhikramasti | teṣām iti nirdhāraṇe | nanu eṣāṃ rūpādiṣu pañcānām---------------------------| (sā. kā. 28) iti ālocanendriyatā ucitā, na buddhīndriyateti codyaṃ pariharan buddhibo- dhopayogitayā ityetadeva sphuṭayati indriyāṇāmadhyavasāyātmatayā yato viṣayabodho niṣpadyate, tato buddhīndriyatā | nanu tāni svālakṣaṇyena āhaṅkārikatvasāmānyena pratyagātmanaḥ śaktirūpatvena ceti sarvātmanā parokṣāṇi, tat kathamadhyavasāyātmatā eṣām | satyam, amībhiḥ prakārairevameva; kintu svaviṣayākāraiḥ pariṇatāni santi buddhyāmanupraviṣṭāni tadākāratāṃ buddhāvarpayanti, tena viṣayākāratāpariṇāmena adhyavasāyamayāni bhavanti, natu svālakṣaṇyādinā rūpatrayeṇa | sa evaca eṣāṃ lokayātropayogī, natu tat | nanu ca ālocanameva iyati mūlamiti tena kasmāt na vyapadeśaḥ | atra āha ālocanamātreṇa iti buddhyadhyavasāyaparyantatāmāgacchatā | tena buddho mama ayamarthaḥ iti na pramāturviśrāntistasyāṃ tu satyāṃ sā bhavatīti | etat svarūpadarśanayorapi saṃmatamityāha adhyavasāyo hi iti anyatrāpi iti ca | parairapica yuktametadupagatamiti vadan svadarśanasya sarvasaṃmatatayā draḍhimānamāha indriyavṛtteḥ ityādinā (page 301) māyāpada evaca ālocanaṃ dvāraṃ, dvārīṇi antaḥkaraṇānītyādikā prakriyā, natu vidyāpade iti darśayati yataśca iti | anugamyate iti asmābhi- rapi na na aṅgīkriyate iti yāvat | saukṣmyādikrama iti ghrāṇendriyaṃ sthūlaṃ yāvat paramasūkṣmaṃ śravaṇamiti, evaṃ paramasūkṣmaṃ vāgindriyam | viṣayāṇāṃ śabdādīnāṃ yathāyogaṃ svarūpaṃ nirvarṇayanti ghaṭādikaraṇāvasare tyāgo grahaṇaṃ dvayamiti bahiḥ pāyupāṇipādasya, antarvāgindriyasya, tatprakṣobhaviśrāntirupasthasya,- iti asādhāraṇakriyāṇi sakalaśarīravyāpīni kevalaṃ niyatādhiṣṭhānaspaṣṭasvavṛttikāni karmendriyāṇi | tena rugṇapāṇirapi dorbhyāmādatte ityādi siddham | eṣām iti nirdhāraṇe | kecit iti āhuḥ | apare tu iti pratipannāḥ iti sambandhaḥ | tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi | (sā. kā. 35) iti yaducyate, tat tāvadekarasameva | antaḥkaraṇasya apitu parasparaṃ dvāra- dvāribhāve niyataḥ kramo yathiva kālakalādīnāṃ pramātṛbhāvopaga- mane yato'tra abhiṣvaṅgaḥ, tato vedanaṃ, tataḥ karaṇam; yato vā vedanakaraṇe, tato'tra rāga ityādeḥ pramātṛdeśakālādibhedanakramasya vicitratvāt | nanu sarvāṇi karaṇāni māyākṛtabhedānusāreṇa bahiriti yuktam, māyāpramātrupayogādantaraṅgatvena vā antaritīdaṃ codyamāśaṅkya antarbahiṣkaraṇatāvibhāgaṃ ghaṭayituṃ buddhikarmendriyāṇāmuktamapi svarūpaṃ pratyāvartayati eṣu ca iti sarvaprasiddheṣvityarthaḥ | pramātrantara ityādi samāsapadam | manasi grāhaka ityādi ahaṅkāre, tanniṣṭha ityādi buddhau, sarva ityādi tritaye'pi antaḥkaraṇatāyāṃ hetutvena yojyam | anye iti vindhyavāsiprabhṛtayaḥ | te hi ahaṅkārabuddhyoḥ (page 302) kāraṇaskandhatāmeva āhuḥ, na karaṇaskandhatām | svadarśanasya yuktatāmāha-ihatu dvitvena uktamantaḥkaraṇaṃ bhinnavṛttivaśāt yojanā yatastridhā eva, anyathāhi ekameva tattvamiti uktam | ata eva uktamāgame mano garvastathā buddhirdvārametat sadātmanaḥ | bhūtaye bhūtanāthena nirmitaṃ karaṇaṃ tridhā || (ma. taṃ. 18|83) iti | jñānakriyā iti | jñānaśaktireva māyāpramātari bhinnajñeyaviṣaya-tvena sattvam, evaṃ kriyāśaktirbhinnakāryaviṣayatvena rajaḥ, māyā eva bhinnavastuvimohamayī tama iti vakṣyate svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānam-------------| (3|2|3) itisūtre | atastāsāṃ yo bhedollāso vibhinnajñeyakāryavisphāraviṣayaḥ, sā parā pakṛtirmūlakāraṇam | pradhānatvaṃ prathamato dhīyate viśvaṃ sṛṣṭau, yatra ca pralīnaṃ sat pralaye | nanu ityādinā vibhāgarūpatāṃ vyācaṣṭe | sarvatattvānāmādibhūtā, ata eva parāprakṛtiryā; sā pradhānatattvamiti sambandhaḥ | avibhāgātmatāṃ spaṣṭayati sakalabhedānabhivyaktiravibhāgarūpatā iti | natu sā tucchaṃ prasajyapratiṣedhamātramityāha mūlakāraṇarūpe vastuni iti tena tadvastusvabhāvabhūtaṃ tadavibhāgātmakatvamekatvaṃ vyācaṣṭe | ekatvaṃ ca asyāḥ sarvatra | ata eva sakalabhedānāṃ hi avibhāgaḥ sā | tataśca kathamasāvanyānyarūpā bhavedekayā eva samastabhedagrāsīkārāt | nanu pradhānaṃ sattvādi avibhāgarūpaṃ, tattvādīnāṃ ca bhavatā śaktitvaṃ na sahiṣyate bhedasthiteḥ śaktimataḥ---------------------------| (4|1|5) itisūtrārthanirṇaye; patañjaliprabhṛtayastu atra śaktitvena vyapadeśaṃ kurvanti, tat kasmāt matabhedaḥ itīdṛśi codye | pratisamādhatte (page 303) sattvarajastamorūpatve'pi iti | bhedasthityabhiprāyeṇa asmābhiḥ śaktitā niṣiddhā, natu vāstavena vṛttena | yat vakṣyate ----------------patyurjñānaṃ kriyā ca yā | māyātṛtīye------------------------------------|| (4|1|4) ityādi, tattvāgūrya māyāśaktivyapadeśo yukta eva pātañjalādau dṛgdarśanaśaktyorekātmatā eva | (yo. sū. 2|6) iti hi sūtraṃ pradhānaśaktiḥ puruṣasya---------------------------| ityādi ca bhāṣyam | ekatve prakārāntaramāha parameśvara ityādi | tena mūlapṛthaktvavādo na aṅgīkṛta eva iha | ihahi śaivairmāyātattvamupā- dānakaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ, tadeva paraprakṛtirūpeṇa uktam; māyā tu parameśvaraśaktiruktā | ata eva pārthivāṇḍānāmiva prākṛtāṇḍānāṃ yadasaṃkhyatvamuktaṃ pṛthagdvayamasaṃkhyātam---------------------------| (mā. vi. 2|50) iti, tatra guṇatattvavaicitryabhedo jīvitam, māyātattvaṃ śaktiśceti tu ekameveti na tatra aṇḍavibhāga āgameṣu darśitaḥ | taduktaṃ pṛthagdvayamasaṅkhyātamekamekaṃ pṛthagdvayam | (mā. vi. 2|50) iti | atra ca pratipuṃstattvaṃ na bhedosti,-iti abhidadhatā tadadharavartināṃ tattvānāṃ so'sti,-iti sūcitam | nanu atra kiṃ pramāṇamityāha eṣa ca iti | eṣa tattvakramo'numānena api pratyakṣapūrvakeṇa anvayavyatirekiṇā vā sādhayituṃ śakyate | nanu anumānena pratibandho duravadhāra iti uktam | satyam, kintu parameśvaraniyatiśaktimupajīvatā svavadhāra eva asau | sā tarhi tādṛśī kuto jñātā | ucyate, parameśvaraśāstraprāmāṇyena (page 304) upapāditaḥ saṃpādito niyatiśaktivyāpāraṃ prati viṣayabhāvo yasya tattvakramasya, sa tathābhūtaḥ | etaduktaṃ bhavati-pārameśvarasya tāvadāgamasya akhaṇḍitaprāmāṇyamupapāditaṃ pūrvam, sa ca niyatimevaṃbhūtāṃ darśayati-yaduta sthūlamavaśyaṃ sūkṣmapūrvakaṃ, kriyā karaṇapūrvikā, avibhāgapūrvako vibhāga iti | tatra pratibandhāt siddhādakhaṇḍyate ? pārameśvarāgamadvāreṇa api ābhāsitasya tathaiva vastutvena dhāraṇādīkṣādiphalānāmābhāsata eva siddhaḥ | nanu ucyatāṃ tarhi pārameśvarāgamokto vistara ityāśaṅkya āha iha iti | asmābhistu āgamagranthaniṣṭhe vārtikabhāṣyavṛttigranthe śrītantrālokādau prapañco nyakṣeṇa darśitaḥ | iyattu iha tātparyam- dharādyābhāsā eva miśrībhūya ghaṭādisvalakṣaṇībhūtāḥ karmendriyairjanitāśca upasarpitāśca, buddhīndriyairālocitāḥ, antaḥkaraṇena saṅkalpanābhimanananiścayanaparyantatāṃ nītāḥ, aśuddhavidyāvivecitāḥ, kalādibhiḥ pramātāramupadadhadbhiranurañjitāḥ, māyāpramātari viśrāntidvāreṇa abhinnā api santo yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20) itinyāyena satyapramātari eva bhedavigalanatāratamyena vigalita- svakabhedāḥ prakāśavimarśaparamārthatayā eva viśrāmyantīti śivam || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmī- śvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāmāgamādhikāre tattvavimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||
vol M00022 · chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close · lines via source.start/end