tadāśayena yat māyāyā svarūpamuktaṃ tirodhānakarī iti; tadeva
sūtrāntareṇa spaṣṭīkriyate
bhede tvekarase bhāte'hantayānātmanīkṣite |
śūnye buddhau śarīre vā māyāśaktirvijṛmbhate || 8 ||
ata eva avatāraṇyāṃ viparyayadvayahetuḥ iti taddhetutvena
sphuṭena rūpeṇetyarthaḥ | suṣupte pralaye vā iti na iti abhāvasamādhau
ca yat vyomakalpamanātmarūpamiva ābhāti, tadanusmaryamāṇatvena
vedyaṃ sadahamiti ātmatvena svātantryeṇa abhiniviśyate | ucchvasimi,
niḥśvasimi,-ityatra prāṇo vāyukalpaḥ, bubhukṣe, pipāsāmi,-itipratyaye
manyuprajvalanādau ca sa eva tejaḥsamupabṛṃhitaḥ | antarahaṃ vedmi
sukhī duḥkhī mūḍho'ham,-ityādyavasthāsu svacchasalilāśayasadṛśī
buddhiḥ, kṛśaḥ sthūlo gauro'ham,-ityādau śarīrameva pṛthvīprāyam |
atra ca cinmātratāparamārthe'pi yat vedyatābhāsanam, etadādyaṃ
viparyāsaṃ māyīyam; atiraskṛtavedyabhāvameva tu tat jaḍamapi sat
yadahamiti ātmata-yā bhāti, tat dvitīyam |
evaṃvidhātiduṣkaravimohanavyāpārasaṃpattya-pratighātarūpā iyamiti
kathayituṃ vijṛmbhate iti | vāgrahaṇena vivekāva-gamyatāyāmapi
buddhiprāṇaśūnyapramātṛbhāvasya heyatvena aviśeṣa iti vadatā
dārasutadhanabhavanādāvapi gāḍhāmahantāṃ sūcayati,-iti
sūtrārthaḥ |
sāmānādhikaraṇyaṃ ca---------------------------| (3|1|3)
iti yā vidyā darśitā, tāmanuvadati māyāśaktiṃ tato vyatirecayitum
īśvarasya ityādinā | śarīrasya śīryamāṇatāṃ darśayati jarā
ityādinā | agnirūpam iti tadavyabhi cāriṇamiti
(page 281)
yāvat | prāṇata eva vargapañcakasya tritayasya ca anupraveśāt
puryaṣṭakarūpatāmicchanti | smaryamāṇatvāt iti saṃvidrūpaṃ hi
avicchinnaprakāśasvabhāvaḥ kathaṃ smaryate | taduktaṃ
nābhāvaḥ---------------------------| (spa. kā. 12)
ityādi upakramya
yato'bhiyogasaṃsparśāt tadāsīditi niścayaḥ |
iti uktvā
natvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tat tattvaṃ pratipadyate | (spa. kā. 13)
iti | yadāvā evaṃ, tadā anātmā eva ahantayā pratipanna ityevaṃ
sarvo'yaṃ dvitīyo viparyāsaḥ iti mahāvākyasya saṅgatiḥ | tathaiva iti
ātmatayā | eṣa evaca dvitīyo viparyāso'nātmani ātmabhāvanākhyaḥ
sāṃkhyādiśāstre sarvatra heyatvena siddhaḥ, natu pūrvaḥ | tenaivaca
prathamena viparyayeṇa antaḥkroḍīkṛta eva ayaṃ dvitīyo viparyāsaḥ,
yadupasaṃhariṣyati tadeka evāyam iti, natu samaśīrṣikayā dvāvimau
viparyāsāviti nirṇayan malatvamasya upapādayati adarśanaṃ ca ityādinā
| nanu adarśanayogyaṃ puryaṣṭakādi prakāśamānatayā nāma
saṃbhāvyatāṃ ghaṭādivadeva, tasya tu kimahaṃpratītyā adhikayā yena
uktaṃ pratītau iti | āha tasyaiva iti | kevalam iti iyadadhikamavaśyamaṅgī-
kāryam | ahaṃpratītyabhāve hi sa eva śuddhājñatvasahita iti ātmatayā
yo na dṛśyate bhāvavargo nīlādiḥ, sa naiva prakāśeta, prakāśate ca asau |
nīlamidamiti hi na mūrcchāndhatamasapadamadaḥ | tadavaśyamahambhā-
vena adhikena atra bhavitavyaṃ yena kevalaṃ kṛtvā śuddhā tatra ajñatā na
bhavati | nanu asti ahambhāva aiśvara ācchādakaḥ, tat kimapareṇa
pṛthagbhūtena teneti codyaṃ pariharati
(page 282)
puryaṣṭakādyapi iti | tena ahambhāvena ajñatā sarvathaiva tirodhīyate iti
punarapi nīlamidamiti na prarohet | tatastādṛgaparo'hambhāvo'tra
viṣektavyo yastatra jñatāṃ nirmalatayā tiraskartuṃ na śaktaḥ iti
āśayaśeṣaḥ | prathamaḥ iti ādyaḥ pradhānabhūtaśca | yat
nareśvaravivekaḥ
vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate |
malam--------------------------------------------------------||
iti | malatvena evaca tatra nidānāpekṣayā māyākhyatayā prasiddhirāga-
meṣu bhagavatā utthāpitā, dvitīyasya tu malasya viṣayaprayojanāpekṣayā
āṇava iti | tatra asya prathamasya śuddhaṃ viṣayamāha āṇavo yatra nāsti
tat yathā ityādinā | sarvavittvādeva āṇavābhāvaḥ | vācakaḥ iti
parāmarśasāro, natu kevalaśravaṇaviṣayarūpaḥ śabdaviśeṣo
māyīyavarṇānuprāṇanakṛdamāyīyaḥ | yathā uktaṃ
te tairāliṅgitāḥ santaḥ---------------------------| (mā. vi. 3|28)
ityādi | sa ātmā ahambhāvabhājanaṃ yeṣāṃ te tena śabdaśarīratvāt
saṅkucitā vedyavargādanyonyataśca, śabdasya ca atyantaṃ prakāśaṃ
prati niviḍāvaraṇarūpatvābhāvāt na sarvajñatāhāniḥ | etacca
viśeṣagraha-ṇena pramātrityādiviśeṣaṇopādānena ca āsūtrītam |
etadeva samarthayitumuttaro granthaḥ | atra ca
ghaṭo'yamityadhyavasā---------------------------| (1|5|20)
ityetatsūtravivṛtiprameyamanumantavyam | anyonyaṃ bhinnaṃ mantrāṇāṃ
vargaṃ sāmānyātmanā tāvat sādhāraṇena rūpeṇa
brahmāṅgavaktreṣu iva mūlamantrāṃśarūpatayā anuyantaḥ
sāmānyaviśeṣagotvāśvatvā-dinyāyena bhinnāḥ svayaṃ tu
vācakaśabdaśarīrā eva | tadāha ubhaye ca
(page 283)
iti mantrā mantreśāśca | mantreśvarā api
vācakaśabdaśarīramantreśvara-rūupamantraviśeṣādhiṣṭhātāro
mantreśvararūpataiva atra saṅgṛhītāḥ | yat vakṣyati
bodhānāmapi kartṛtvajuṣām------------| (3|2|9)
ityādi upakramya
---------------------------vidyeśvarāśca te |
iti | tadapekṣayā iti
vācakaśabdaviśeṣātmakaśarīropādhisambandhaprati-
labdhasaṅkocavaśenetyarthaḥ | parasparavyatirekeṇa svalakṣaṇatā prameya-
sya bhavati,-ityāśayena māyāpramātṝn vidyāpramātṝṃśca sāntara-
vicāreṇa vyatirecayati māyāpramātāraḥ ityādinā mantrāṇāṃ hi
ityādinā ca | idantā evahi śarīrabuddhiprāṇādiṣu pradhānabhūtā | nahi
ete śabdanarūpavat saṃvedanagāminaḥ iti saṃvidaṃ saṅkocayanto
nibiḍa-tamamāvṛṇvate nanu | evaṃ śabdanaśarīro mantrātmā
hṛdayākāśe vimarśarūpatayā viparivartamānaḥ, ata eva
anāhataśabdavācyo nityodito mantraḥ | tādātmyaṃ darśayati
sparśādeḥ iti | etadalpamuktam, iyaṃ tu ucitoktiriti vāgrahaṇam | ata eva
punarādipadam | bhūtāntaravartinaḥ iti
khaṭakhaṭācchalacchalādirūpasya meyaikarūpasyetyarthaḥ | tatrāpi yastat-
parāmarśakastadavyaktaprameyabhūtasvalakṣaṇātmakaśabdānukaraṇatve
-na vaiyākaraṇairgītaḥ, sa ākāśīyo vācaka eva
pramātṛviśrāntisatattvaḥ | anena ākāśīyapadasya vyavacchedyaṃ
darśitam | śivatāpi iti idantānun-mīlane pramātṛpade | īśvaratāpi iti
idantonmīlane pramāṇabhūmau | tat iti tasya bhagavato yā kartṛtā ahamiti
svātantryātmā, sā yatra upacaryate samāropyate sparśādau so'rtho yato
vedyaikarūpastatastattādātmyāvibhāgagāminyau te śivateśvarate api
(page 284)
taccharīraprabhṛtigatasparśaśabdarūparasagandhādiniṣṭhameva deśakāla-
saṅkocaṃ bhajata iva | buddhiḥ iti prakāśabhāgena, paśyantī iti
vimarśāṃśena | tata eva prameyatā vācyatā ca prāk pṛthaguktā |
tayośca iti nirdhāraṇapadena pūrvakasya eva arthasya idaṃ
sphuṭīkaraṇamiti darśitam | tataḥ iti yataḥ pramātṛpramāṇe
deśakālavacchedavatī, tatastayorāyattā vedyasaṃvittistathaiva ābhāti |
mukhyam iti pramāṇapade yataḥ karaṇatāyā avasthānaṃ, natu
karmatāprameyatā tatra avasthitā | tadā mukhyaṃ saṃpūrṇaṃ
vedyavedakatālakṣaṇaṃ māyāpramātṛtvaṃ nāsti,
vedyopādhānasaṅkocāt tu tadapūrṇamasti eva | mantrātmanā iti
śuddhavimarśarūpeṇetyarthaḥ | asau iti saṅkocaḥ | tacca iti kakārādi-
vibhāgātmakam | pratibimbakalpam iti pratibimbakalpatayā eva sarvasya
nirbhāsanamiti ākūtam | atra śarīraghaṭādi apihi vastutaḥ
pratibimbaprāya-meva | tatra sphuṭapṛthagbhāvena vedyatvaṃ naiva bhāsate,
natu evaṃ vācakaparāmarśaniṣṭhaḥ kakārādivibhāgaḥ | etadāha natu
vijātīyam iti pṛthakparāmṛśyatvena saṃvedyamiti yāvat | tat iti
varṇavibhāgarūpaṃ kartṛ | ajñatvam iti karma | dṛṣṭānto vaidharmyeṇa |
pratibimbakalpatvena bhāsamānatvāt iti hetumuktvā hetvantaramapi āha
svaprādhānyābhā-vācca iti | śarīrādau māyāpramātṝṇāṃ
paramāsthā bandhasthāna-tvena bhāti samastānāṃ
tadbhaṅgabhīrusvabhāvatvāt | kakārādivarṇa-grāmastu
vidyāpramātṝṇāmupādhānavat māyāpramātṛgatanīlādi-bhedavat
nijakṛtyopakaraṇatayā bhāsate | saṃvedana eva ātmatābhimāno hi eṣām |
upādhānatāmeva darśayati kevalam iti | nanu
karmataśca śarīrāṇi---------------------------|
(page 285)
iti tāvaducyate | teṣāṃ tu vidyāmayānāṃ nirmāṇe kiṃ kāraṇam | āha
parameśvarecchā iti | karmādyanapekṣāmeva prāha sā ca iti icchā |
evaṃ viṣayadvāreṇa aśuddhaṃ māyākhyamalasvarūpamuktamupasaṃha-
rati tadayam iti | param iti kevalam | etadeva sphuṭayati nanu iti | agre iti
bodhānāmapi kartṛtvajuṣām----------------------| (3|2|9)
ityatra | ekavacanāntam iti vṛttau dehādirityetadapekṣayā cakāreṇa
sphuṭatvena vākyabhedo'tra ānīta ityāśayena evamuktam | tatra iti
māyā vimohinī nāma kalāyāḥ kalanaṃ sthitam |
iti hi śrīrudrayāmalasāravākyam | tadvaśādeva iti | vivartapariṇāma-
kāryakāraṇatāvādā hi vitatya nirākṛtā iti bhagavacchaktirūpā eva
māyā viparyāsāntarākṣepiprathamoktaviparyāsakrameṇa svātmani
bhāvātmātaḥ ? karotīti || 8 ||
nanu anātmā śūnyādirātmatayā yāvadabhiniviśyate, tāvat
cidrūpatayā abhiniviṣṭo bhavati | sā ca anāvṛteti punarapi
viśuddhaiśvarya-yoga eva asya yuktaḥ ityāśaṅkāṃ
tattvapañcakasaṃvalitapuṃstattvapradarśanena apohati
yaśca pramātā śūnyādiḥ prameye vyatirekiṇi |
mātā sa meyaḥ san kālādikapañcakaveṣṭitaḥ || 9 ||
syādeva doṣo yadi pramātṛtāyāṃ śūnyādirmeyatāṃ jahyāt,
natu evam | tathāhi sati vyatirikte meye kathaṃ mātā bhavet | pārimityaṃ hi
atra prameyatve māturvyatireke ca prāṇaḥ | tadevaca
kālādipañcakakañcu-kanicitatvamiti sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya
avatārayati idānīm iti | syāt iti
(page 286)
api tvātmabalasparśāt---------------------------| (spa. kā. 8)
itinītyā | sā iti ahamidam iti aiśvarasaṃvit | atra iti śarīre | vakṣyate iti
kalodvalitametacca---------------------------| (3|2|11)
ityatra sūtre | tadrūpatā iti | ātmarūpatāhi satī api saṃsāritve nivartate
eva śarīre gṛhavastrādāviva | mānyapadena apūrṇaṃ prāmāṇikatva-
māha | śaṅkitānavasthāparihārāśayena viśinaṣṭi nityoditā ityādinā |
atathā iti tadadhīnatvādeva ajñamakartṛ ceti aṇulakṣaṇaṃ yijitamatra |
nanu strībālādīnāṃ puryaṣṭakādi na bhavet ātmā śarīrameva iti uktyā,
tataśca aparalokinaste syuḥ | atra āha śarīrātmamānināmapi iti | etat ca
prāk vyākṛtameva ayameva hi anātmani ātmābhiniveśāvataraṇa-
kramaḥ ityatra | aṣṭādaśavidhaniṣedhyāpasaraṇe nañparāmarśaviśeṣa-
mapi yadā ayamabhyāsavaśādujjñati
---------------------------yena tyajasi tattyaja |
iti, tadā netyapiviśeṣasya astamayāt viśuddhameva cittatvaṃ bhāti;
kevalaṃ tatsaṃskārāt bhedo'treti vyutthānādisambhavaḥ | saṅkocitam
ityantaṃ kartṛpadam | anubhūta ityādi karmapadam | sā iti ātmarūpatā |
yatpadena kriyāparāmarśe'pi kriyāyāḥ kārakotkalitaśarīratvāt
karaṇasya prakṛtasya parāmarśa ucita eva, natu vāsanāpekṣametat liṅgaṃ
punaḥ saṃskārāpekṣayā puṃnirdeśāntaraprasaṅgāt | athavā iti na
idantayā vedyam, apitu māyīyā tāvadāgṛhītarūpā sā ahantā eva
yuktetyarthaḥ | tathāhi vyākhyātā tāvat saṃskāravantamātmānaṃ
manvāno vyākhyātumudyacchati, natu tān saṃskārān
pṛthagvedayamānaḥ | rudrādestulanam ityādau
(page 287)
ca so'ham iti tāvat saṃskārapūrṇa eva ahamitiparāmarśāt
garvakopādyu-dayā yuktāḥ | svakṛtasaṅkocasaṃskāravatī yā cit,
tanmayatayā pralīna-mapasāritaśabdādirūpaviśeṣamekamiti
puryaṣṭakāntarāderbhinnam | dvitīyaviparyāsasya
ādyaviparyāsanāntarīyakaṃ svarūpaṃ viṣayadvā-reṇa upasaṃharati
tadevametat iti | prathamaviparyāsabhittau rūpāntaramida-miti ajñapadena
asamastapadena āha | evaṃ mātā sa meyaḥ san ityantaṃ vyākhyāya
kālādika ityādi vyākhyātumārabhate anyadapi iti | iyamapi āśaṅkā
anena eva parihṛtā yaduta kalananiyamanādi kāryamaśeṣaprame-
yaniṣṭhaṃ dṛśyate, tadamī kālādyāḥ pramātṛdharmatvena eva
kimucyante iti | pāratantryaṃ tattvāntarasambandhe sati samarthatā
svayamasamarthatā tu aprabhutvamityanayā bhaṅgyā bhedanopādānam |
tatra viśeṣaṇatātirekeṇa na kālādīnāṃ svarūpamasti | viṣeṣaṇaṃ ca
pratītyārūḍhameva tathā bhavati | tatra daṇḍādīni viśeṣaṇāni api na
ābhāsanakriyāṃ bhindanti tathā bhavanti, apitu puruṣādikameva
viśeṣyaṃ saṃyogādidvāreṇa | tatasteṣāṃ vastvavacchedakatayā purvaṃ
pramātṛbhāgāvaccheda upayujyate daṇḍī ayamiti iyatā eva kṛtyasya
pūrṇatvāt | kālaḥ punaḥ sphuṭāsphuṭarūpatayā ābhāsakriyāmeva
bhāvābhāvavatīṃ nirbhāsayatā parameśvareṇa sṛṣṭaḥ | sa ca
ābhāsanakriyayā eva bhāvābhāvavati idantābhāge patitatvādahamiti
avabhāsalīnatvāt ca pramātari eva prathamaṃ sphurati | taddvāreṇa tu
ghaṭādau yo'hamayami-dānīṃ sphuṭarūpo varte, parikṛśo bhūtvā
sthūlataraśca bhaviṣyāmi aśvagandhaghṛtopayogena tatsahabhāvino'mī
ghaṭādayaḥ sphuṭarūpā vartamānā
ityevaṃvartamānātmakadhruvakālāvadhiparigraheṇa bhūtabhaviṣyatoḥ
pramātṛgatayoreva satoḥ prameye viśrāntiḥ,-iti
(page 288)
pravahadvayaḥkālaḥ sa puṃsa eva kañcukatvena yukta ityāgameṣu tathā
nirdiṣṭaḥ | niyatyādereṣa eva nayaḥ | eva iti vata vata iti kiñcit iti hyaḥ iti
āsa iti hi vimarśā niyatirāgakalākālavidyātmānaḥ saṃvidi eva, na vedye
| tadayaṃ vargo na svatantraḥ, nāpi sāmānyena prameyadharmaḥ,-iti
tātparyam | taduktaṃ śrīkālapādāyāṃ
yāvatyeva hi saṃvittiruditā susphuṭā bhavet |
tāvān kṣaṇo vartamānaḥ kalpo vānyadvayāvadhiḥ ? ||
iti | etat tathā ca ityādinā sphuṭayati | sarvamiha ābhāsarūpamiti utsargaḥ,
tat kiṃ vṛttāvābhāsapadena,-ityāśaṅkya āha sarvaṃ hi iti | bahirvastu
iti sakalasādhāraṇatayā eva bāhyatvaṃ, sā ca na viśeṣaṇatāyāṃ
nīlasya api kaṃcitprati viśeṣyatvāt utpalasya ca viśeṣaṇatvāt | yat
madhyamamuniḥ
viśeṣaṇaviśeṣyayorubhayaviśeṣaṇatvāt
ityādi | devadattaṃ prati iti apratītatve'rthakriyāsambandhe ca ubhayatra
yojyam | nanu apratītaṃ sā avacchidadarthakriyāntaraṃ tu kariṣyati,-ityāha
naca iti | nīlaṃ hi pṛthageva sukhaduḥkhādikaṃ janayat na
viśeṣaṇamucyate | etat nidarśanena sphuṭayati nahi iti |
daṇḍipratīterupayogyāninīṣitapuruṣā-vacchedanādityarthaḥ | tathāhi iti
evaṃca satītyarthaḥ | pramātṛbhūmau pramātṛbhūmau iti vīpsā,
avyayībhāvena sādhāraṇatārūpabāhya-tvābhāva uktaḥ | ekatāmaya iti
sambandharūpaḥ | prathate iti anapahnava-nīyatayā vastu eva | tātkālika
iti tathaiva tadā sṛṣṭaḥ | anyadāhi tasyaiva pramāturasau anyathā
sphuratyeva | evaṃ viśeṣaṇavṛttāntaṃ prakṛta upayojayati tataśca
(page 289)
iti | yata evaṃbhūto viśeṣaṇamātrasya api vṛttāntastato hetoḥ kālādīnā-
mābhāsanakriyāmukhena pravṛttānāṃ kathaṃ pramātṛpratīterbahir-
bhāvaḥ śaṅkyetetyarthaḥ | ādipadāt niyatyādīnām | ata eva āgameṣu
rāgeṇa rañjitātmāsau kālena kalitaḥ priye |
niyatyā yamito bhūyaḥ puṃbhāvenopabṛṃhitaḥ ||
kalodvalitacaitanyo vidyādarśitagocaraḥ |
iti uktam | nipātāvamarśanīyā niyamādayaḥ, sa jātaḥ ityādyavamṛśyā
rāgādayaḥ saṃvedanagatāḥ santaḥ saṃvedyān spṛśantīti |
apṛthaksiddhānām iti pramātṛśaktirūpāṇām | viśeṣyasya yā
viśeṣaṇakriyā avacchedalakṣaṇā, tasyā yā pratītistatra anupayogināṃ
tato bahirbhūtānāṃ siddhireva na saṃbhāvyate | daṇḍādibāhyaviśeṣa-
ṇena vastutaḥ pramātṛdharmatvameva eṣāmucitam,-iti bhāvaḥ | kālasya
iti sarvasāmānyamapi viśiṣyata iti yāvat | mātrapadena
sarvapramātṛsādhāraṇyaṃ nirākṛtam | ata eva āha ābhāso'pi iti
dūrata eva tāvadavacchedanakriyā, dūre ca arthakriyāntaram |
ābhāsanamapi daṇḍavat na kālasya pṛthak sarvasādhāraṇyena bahirasti |
kundacūtamallikākuṭajakamalamālatīsantānaṃ hi kramikaṃ paśyet, natu
tatpratīterbahirbhūtaṃ daṇḍamiva kālaṃ kramarūpam | etadeva
śrīpūrvāgame svarūpalakṣaṇādādyāt bhedāt
pramātrapekṣabhedāntaroktyā darśitaṃ
śaktimacchaktibhedena dharātattvaṃ------|
svarūpasahitam----------------------------------|| (mā. vi. 2|2)
ityādau | nanu bhavatu evaṃ kālasya pramātṛlagnatvam, parameśvarasya tu
kathaṃ tacchaktiyogaḥ,-ityāśaṅkya āha vicitra iti |
vicitrānābhāsanānābhāsopabṛṃhitānābhāsān kundādimayān yataḥ
(page 290)
parameśvaraḥ karoti, tataḥ parameśvarasya śaktiḥ pramātṛdharmaṃ
kālamutthāpayati; tataḥ pramāturdharmaḥ kālaḥ | pramātā hi kalitaḥ san
kalayitā kālena kalita iti uktaḥ | parameśvarasya tu kālaśaktiḥ
kriyāśaktiprāṇitarūpeti | prāk iti
kramo bhedāśrayaḥ---------------------------| (2|1|4)
ityatra prakaraṇe | eṣa eva anyatra kañcukavarge vṛttāntaḥ, iti darśayituṃ
niyatiṃ vyākarturtyā vṛttiḥ, tāṃ vivṛṇoti kāryakāraṇabhāvaśca iti |
kāryalakṣaṇaśabdena tadbhāva ucyate | sa ca kartṛtvaparyavasāna iti tasya
kartṛtvasya kālaśaktyā vakṣyamāṇayā dattasya yo niyamo yato
niyamyamānatāpūrvakaniyantṛtvalakṣaṇāt dharmāt, sā niyatiḥ
pramāturdharmaḥ | tacchaktistu kriyāśaktiśeṣarūpā bhagavata eva
ciducitā | kartṛtā citkartṛtā | tatra iti niyativiṣayatve | kāryakāraṇaśabdena
tadābhāsaḥ | tataśca ayamarthaḥ-vastuto bhagavāneva tathā nirbhāsate
itisthite na bījasya aṅkuraṃ prati ghaṭaṃ vā upādānatāpi mṛda iti
tulyamasāmarthyaṃ dvayoḥ, tathāpi sarvapramātṛsādhāraṇyena
evamābhāti-bījamupādānamaṅkurasya, na mṛt; sā tu ghaṭasya, na
bījam,-ityevaṃbhūto ya ābhāsaviṣaye niyamyamānatālakṣaṇo
dharmaḥ, sa vastutaḥ pramātari eva, na prameye | tatra tu
mātrābhāsanadvāreṇa---------------------------|
iti pramāturdharmo niyatiḥ sarvajñena uktā | yaduktaṃ
niyatyā yamito bhūyaḥ---------------------------|
iti | sādhāraṇyameva darśayati tathā iti | anenaiva karmatatphalaniyamavyā-
khyāne siddhe pṛthak tadabhidhānaṃ saṃsāravṛttānte tatprādhānyāt |
tadāha yaśca iti | vṛttau karmaśabdena cet
(page 191)
kriyā, tadā phalaṃ tatkṛta ātmavartī saṃskāraḥ; atha sa eva
karmaśabdena, tadā phalaṃ svargādīni | ubhayathā vṛttirvivṛtā | rāgaṃ
vyācaṣṭe kartuḥ iti | matsarādeḥ iti abhidharmādau bhāratādau ca
darśitaścittavṛttigaṇo rāgamūla eva | ata eva
vītarāga---------------------------| (nyā. sū. 3|1|25)
iti dveṣoddharṣamatsarādivigamo'pi asya pratīyata eva | nanu avairāgyaṃ
śaivadṛśi buddhidharmatvena api vakṣyate, tat kimanyena rāgeṇa | kāṇā-
dānāṃ tu na anyat tadasti,-iti yuktamicchādveṣayorātmaguṇatvamityā-
śaṅkāmapanudati buddhiguṇaśca iti | tattvāntaratayā iti | rāga iti
anena kañcukatveneti yāvat | tathāhi bubhukṣā, pipāsā,
strīsaṃbubhukṣāla-kṣaṇa ullāso yaḥ, tadavairāgyam | tatra ca bhavati
vṛddhāturāderabhi-
ṣvaṅgo bhavati evaṃ bhūyādetat mama itipratipatteḥ | tato rāgatattvaṃ
pradhānabhūtam | tasya tu bahiṣparyantatāprasaraṇaṃ yatsaṃpattaye
vṛddhāturādīnāṃ bhaiṣajyaṃ bhaviṣyati, tadavairāgyaṃ |
dharmādayo'pi abhiṣvaṅgavāsanāyā eva pallavāḥ-iti samasto'yaṃ
rāgavargaḥ | te tu viśeṣollāsātmāno buddhidharmatvena gaṇitāḥ | tata etat
sarvameva māyāmūlata eva sthitam | tathāca dīkṣāsamaye tadantarvartina
eva sarvasya śodhyatvaṃ śrīsvacchandādiśāsaneṣu nirūpitaṃ mūle
dagdhasya punaḥ prarohābhāvāt | rāganiyatyādau tat
pallavitamukulitaprāyaṃ, buddhau punaḥ phullitaṃ ca phalitaṃ ca | tadetat
sarvamāha buddhiguṇaśca ityādinā viṣayaviśeṣa ityantena | rāgaṃ
vyākhyāya kartṛtvajñatvātmanā vikasitasya caitanyasya
bhinnakāryajñeyaviṣayasya abhivyañjanāya dvayorvyāpāra iti samameva
kalāvidye nirūpayati śūnyādeśca iti | co dharmiṇi dharmāntaraṃ
samuccinoti | caitanyamaniruddhaṃ
(page 292)
satatānāvṛtaṃ, tatra kimabhivyañjanenetyāśaṅkya satyamevaṃ paramār-
thacaitanye, bhinnaviṣayakalpitacaitanyacarcā punariyaṃ vartate ityāśayena
āha caitanyaṃ ca iti | iha iti puṃstattve | tadvivakṣābhāve hetumāha
cinma-yatvāt ityādinā | karmakakṣyām iti pāratantryeṇa
prakāśyamānatām | cit ityādi grāhakāt bhinnamiti yāvat | arthāntarāt
grāhyāntarāt vilakṣa-ṇam; tata eva avibhaktamapi grāhakagrāhyābhyāṃ
vibhāgamāpāditam, tathābhāve'pi svayam iti svena rūpeṇa
saṃvinmātramayatāṃ prakāśa-mānatvena anujjhadapi nīlādi
jaḍamucyate | kutaḥ | padārthāntarāṇāṃ viviktatayā bhedena yat
saṃvedanavaicitryaṃ, tatra asamarthatvāt | tatra ca hetuḥ idantā ityādinā
uktaḥ | abhedaprakāśanaṃ tu anastamitameva śava-śarīraghaṭādāvapi,-
iti na tatkṛto laukiko'yaṃ jaḍājaḍavibhāgaḥ iti yāvat | tadāha natu iti |
nanu anena prakāreṇa hetunā jaḍamucyate sambandhaḥ parasya bhinnasya
sato yat saṃvedanaṃ kartavyaṃ lokayātrotthāpakaṃ tasya akaraṇāt | na
kevalaṃ śūnyādāvevaṃ, ghaṭādāvapi evamityāha ata eva ityādi
parādhīnatayā ityantam | yadarthamiyat vicāritaṃ, tat
prakṛtamanubadhnāti vidyākalābhyām iti | sarvaśabdo yogyatāṃ
pramāṇavaicitryeṇa āha, arthaśabdo bhedam | nanu te vidyākale
jñatvakartṛtve vyakte cet, vāstavena rūpeṇa abhedātmanā vyaṅktām | atra
āha māyīyatvāt iti | nanu bhedena te sarvaviṣaye stām | ucyate niyati iti |
etāni hi kañcukāni modakarasavadanyonyānugrahalakṣaṇa--melanavṛttīni,
tata eva veṣṭita iti uktamāgameṣu | ata eva amīṣāṃ vicitreṇa
paurvāparyakrameṇa abhidhānamaviruddham | tathāhi mālinīsāre
(page 293)
hṛdaye yaḥ sthito granthiradha-ūrdhvaṃniyāmakaḥ |
iti upakramya uktaṃ
kadalīgarbhadalavanmodakādirasādivat |
kadambagolavaccitrāt kramāt kañcukasambhavaḥ ||
iti | etenaiva āśayena āha na cātra iti | iyat tāvat prathate ca āgamānugṛ-
hītaṃ ca | adhunā idaṃ vidan kurvan rakto niyamavān yaḥ, so'hamityevaṃ-
prāye tattvagrāme saṃvedanānusaraṇanimittamavadhānaṃ dhīdhanairna
atyantamādriyate | yaditu ādaro'tra bhavet, tadetadvitānayediti | kiṃ tat | āha
ayameva kramo'nyathāvā iti ullāsasya citrakramatvāt | tattvāntarā-
ṇām iti adhikānāṃ vāgrahaṇāt na upayogo vā iti | anādare hetuḥ
niṣprayojanatvāt iti | kutra tarhi ādaraḥ ,-ityāha etāvat tu iti | ādartavya-
tāyāṃ hetumāha etāvacca iti | madhyavartinastu prayojanaśūnyatāṃ
darśayati anyat tu iti | anupayogi iti dūreṇa sambandhaḥ | kathamanupayogi |
āha idānīm ityādi evam ityantam | saṃviditam iti sadbhāvo'nena lakṣyate
| tataśca ayamarthaḥ-idānīmiyadasti, anyadā tu adhikamapi syāt | ata eva
pakṣāntaramāha avadhānābhāvāt ityādinā | idānīṃ
ṣaṣṭhaviṣayādi sannihitamapi asaṃvedyaṃ syāditi śaṅkyata iva,
tadavalokane'pi saptamādi-viṣayasaṃbhāvanānivṛttiḥ | tadāha acintya
ityādi | etena ṣaṭṣoḍaśādi-bhedena madhyamaprameyagaṇanaṃ
bālukāgaṇanaprāyamaśakyaṃ nirupa-yogaṃ ceti darśayati
pāratādīnāṃ pārthivādirūpavilakṣaṇānāmapi sambhavāt | etadeva
saṃvādayati taduktam iti prakṛtaṃ yadasmākamabhidheyaṃ, tat bhāti ca
upapadyate ca
(page 294)
upayujyate ca; naca madhyamaprameyāsaṃvedane tasya sarvordhvapadavarti-
naḥ kācit khaṇḍanetyāha iyaṃ tu ityādi | tathārūpatvam iti svātmā
jñātā kartā svatantra iti | anena vinā na kiñcit prakāśate, anyadvā
kalpyamānaṃ dūre tiṣṭhatu,-ityāśayena āha nāpīyam iti | yatra tu
etadupayogi, tatra dīkṣādividhau sarvametat sunirūpitameva || 9 ||
---------------------------prameye vyatirekiṇi | (3|1|9)
iti uktam, tat prameyaṃ yugalakena āha
trayoviṃśatidhā meyaṃ yatkāryakaraṇātmakam |
tasyāvibhāgarūpyekaṃ pradhānaṃ mūlakāraṇam || 10 ||
trayodaśavidhā cātra bāhyāntaḥkaraṇāvalī |
kāryavargaśca daśadhā sthūlasūkṣmatvabhedataḥ || 11 ||
saṅkṣepeṇa spaṣṭametat, prapañcastu vivṛtāveva asti,-iti pṛthaṅ
na vimṛṣṭam | prameyaṃ vacaśca śodhayituṃ codyena upakramate nanu
ityā-dinā bhavediti ityantena | ata eva iti yataḥ
sāmānyalakṣaṇasaṅgrāhyataiva ucitā, tata ityarthaḥ | etadeva vyatirekeṇa
āha avāstave ca iti | tattu iti asaṃ-vedanīyatvādeṣām | etacca
karmendriyaviṣaye'pi sañcāraṇīyam | karaṇa-tvamapi anucitameṣāmiti
darśayati tathā iti | kālakalādayo hi pramātṛtāṃ pūrayantaḥ
pratipramātṛbhinnasvabhāvāḥ, kvacittu naṭamallaprekṣādāvī-
śvarecchayā tāvati ekībhavanta ekaviṣayatayā vā anyatra rakto'nyat niyat-
yā kāryate ityādisthityā karaṇāṃśagāminaḥ; tat kimanyena karaṇeneti
prameyaṃ codayitvā vacanacodyamāha tathā ityādinā | atra iti pradhāna-
sya eva parāmarśo yuktaḥ, naca tasya udito nirāvaraṇāyogāditi bhāvaḥ |
uktam iti idamapi
(page 295)
vacanacodyameveti āśayaḥ | itiścodyasamāptisūcakaḥ | punarapi iti
vibhā-gavibhāgo'yamiti yāvat | bhuvanādaya iti ādipadāt
dehabhedādayaḥ | tathātvena ca iti karaṇatvena ca iti
karaṇatvayogivedyatvena | buddhipari-ṇāmādi iti
buddhergandhādirūpapariṇāmopayogīni buddhīndriyāṇi, bāhyasya apitu
mṛtpiṇḍāderghaṭādipariṇāmāya karmendriyāṇi | etacca apipadena āha |
nahi iti | etacca ādisiddhasūtroktameva smāritam | iha kāraṇāni iti
asaṃviditasya api bījāderaṅkurādau kāraṇatā eva yato'numīyate iti, tena
vāstavaṃ prādhānyamaśabdaspṛṣṭamapi āśritya parāmarśa ityarthaḥ |
tāvatā iti na vāstavaṃ vacanavṛttyā bādhyate iti yāvat | etacca
prauḍhavāditvena uktam | evaṃ tu sūtraṃ netuṃ śakyameva
yatkāryakaraṇātmakaṃ vastu trayoviṃśatidhā, yacca tasya
mūlakāraṇaṃ; tat sarvaṃ prameyamiti sākṣātpadasya vyavacchedyaṃ
darśayan pramātari prameyatāṃ nirākaroti vikalpajñāne hi ityādinā |
nanu evameva pradhānasya api asākṣātkāryatā astu
vikalpamātravedyatvāt, ataśca evaṃ yat kāpilairidamapi
asaṃvedyaparvatayā eva gaṇitamiti yo manyeta, taṃ prati āha pradhānam
iti | punaḥśabdaḥ pramāturasya viśeṣaṃ dyotayan sākṣādvedyatāṃ
spaṣṭayati asmadādyapekṣayā api prameyatāmapi āha anumāna
ityādinā | etaduktaṃ bhavati-ātmā vikalpajñāna idamiti prakāśamāno
mūlaparāmarśe'hantātmani eva pramātṛtaikaparamārthe viśrāmyati |
etacca uktaṃ
nāhantādiparāmarśabhedāt---------------------------| (1|5|17)
ityatra | pradhānaṃ tu vikalpe nirbhāsamānamapi sākṣādvedyāṃśaika-
rūpameva idantayaikarasatayā bhātīti parāmarśaikyāt tadeva tat | etadapi
uktaṃ
(page 296)
dūrāntikatayā---------------------------| (2|3|10)
ityatra | nanu evaṃ svakaṇṭhena eva kasmādasya prameyatā na uktā | atra
āha kevalam iti | atha ekaprahāreṇa sarvaṃ pariharati sarvamevaca iti | ata
eva iti yato lokayātropayoga eva pradhānabhūtaṃ, tata ityarthaḥ; anyathāhi
sūtrānusāreṇa karaṇavarga ādau nirdeśyo bhavediti ākūtam |
vargiprādhānyenāpi iti codyabījaṃ yat parasya, tadeva vastutaḥ
samādhānamiti darśayati bahuvacanena iti | nahi vargibhyo'paro vargaḥ
kaściditi yāvat | athavā iti bahuvacanena lokaprasiddho bhāvagrāmaḥ
samasto gṛhīto vargaśabdena sūtre sa eveti yāvat | sūkṣmasya sthūlataḥ
pratipattirutpattistu viparītā,-ityāśayena sūtravṛttyoḥ kramaviparyayeṇa
nirdeśaḥ | mahattattvam iti vācoyuktyā
prakṛtermahāṃstato'haṅkāro niḥsattā sattā niḥsadasataḥ
sattāmātraṃ mahadabhivyajyate tato mahātmī saṃvidaḥ sitā ?
ityādikāpiloktismāraṇena na buddhermanaścakṣurvāgādivat
karaṇaskandhatā eva, apitu kāraṇaskandhatāpi asti,-iti samarthayate |
kāryatvasya śabdākāśādirūpa eva viṣayo yatra kāraṇatvaṃ nāsti |
teṣām iti karaṇadaśaikabhājāṃ
pariṇatasthūlākāśādidharmatārahitānāmiti yāvat | tathā iti kāryatayā
| prakārāntareṇa api saiva sāṅkhyoktiḥ samarthayate kāryatvañca iti
bhoktṛbhogyatatkaraṇavicāraṃ hi karoti bhogakriyāviśrāntaḥ | tathā iti
kāryatvena | vṛttigataṃ kramamutpattinirūpaṇena samarthayate kāryaṃ ca
iti | āvirbhavat iti vyajyamānatayā satkāryavādamāha | sūkṣmam iti na
paramāṇurūpam, apitu vibhāgarahitaṃ paripelavātmakaṃ
kāryavargāpekṣayā vyāpakarūpam | sthūlatā api etadviparītā mantavyā
(page 297)
mātrapadaṃ vyācaṣṭe viśeṣarahitā iti etat kāraṇarūpaṃ paraṃ
sāmānyaṃ mṛdrūpatā iva ghaṭādeḥ, sādṛśyalakṣaṇaṃ tu aparaṃ
sāmānyaṃ ghaṭānāmiva ghaṭatvamiti | purastāt iti
yoginirmāṇatādisūtreṣu (2|4|11) | sa ca iti kramaḥ | niyatiśaktimeva
pramāṇato darśayati āgamato'pi iti anumānamatra durbalamiti āha | nanu
asakṛt iti nanu āgamāntaramanyathākramapratipādakamapi atra nāsti,-iti
kuto niścayaḥ | tatra ayameva kramo niyateriti duravagamameva | astu evam,
prakṛte tu na kācit mlānateti āha nacāsiddhe'pi iti | saṃvedanasya
anapahnavanīyasya yat saṃvedyātmatvaṃ, yacca tatsaṃvedyābhāsasaṃ-
yojanaviyojanabahirantarbhāvāpādanādisvātantryeṇa īśvaratvaṃ, tat
sarvaṃ svaprakāśam | etat tu mūḍhaṃ prati upadeśatayā prameyamiha
prakṛtaṃ, tasya na hāniḥ kācidasiddhe'pi sattvasaṅkhyākramaniyamādā-
viti saṅgatiḥ | etaduktaṃ bhavati-saṃvidaḥ sarvaśaktitāmeva paśyan
kṛtārthaḥ, sarvaṃ tu madhyavarti kiyat syāditi gaṅgāgatasaikatakaṇa-
gaṇanaṃ kva upayogi parayoginaḥ | yadāha
kīṭasaṅkhyāparijñānaṃ tasya na hyupayujyate |
ityādi | tanmātrāṇi upasaṃharan mahābhūtāni āsūtrayati tadevam
ityādinā | sanniveśa iti āśayasaṅgrahāya | anyonyasamparkaṃ ca iti
bhūtāntaraviṣayam | pakṣadvayanirūpaṇaṃ vā iti
ekaikaguṇamahābhūtadarśane hi guṇāntaropalambho
bhūtāntarasamparkata iti sanniveśata iti bhūtarūpatā sthūlā |
ekaikaguṇavṛddhatāpakṣe tu parasparasamparkastanmātrāṇām, ākāśe tu
sanniveśa eva sthaulyāpattiḥ saṃparkābhāvāt, ceṣṭāvyūhanakriyā
vāyoḥ | ādipadāt paktisaṅgrahadhṛtayo'pi tejombudharāṇāṃ vṛttayo
gṛhītāḥ |
(page 298)
yadvā iti ākāśasaṅgrahāya pakṣāntaram | etadeva sphuṭayati sanniveśa-
viśeṣa iti na atra anyonyasamparka iti evakāraḥ | śabdapariṇāmasya
ubhayathā avakāśadātṛtvaṃ sambhāvyate vācakaśabdasya nādātmano
vicitrasamayasahiṣṇuśābdavṛttamūlānekavarṇagrāmabījabhūtasya
yato'nekavācyādhyāsavataḥ sarvāvakāśadānakṣamateti ekaḥ
prakāraḥ, vācako vā astu avācako vā khaṭakhaṭādirapi śabdaḥ
sarvāvakāśasahaḥ sparśasahacāritārahito mūrtatābhāvādapratighātako
yata iti aparaḥ prakāraḥ | tannirūpayati nādātmā ityādi yadvā ityādi ca
| api iti pṛthivyādīnāṃ tāvadavakāśadātṛtā naiva sambhāvyate
kathañcit, dṛśyamānā api na teṣāṃ sā svabhāvaḥ; apitu tatsahacāriṇa
ākāśasya evetyarthaḥ | tattvāntarātmanaḥ iti pṛthivyādiguṇasya
sparśasahacā-riṇaḥ pratighātakṛtastatra ākāśe praveśo yasya na
sparśasahacārī sa śabda iti tasya eva ākāśasya eva avakāśadātṛtā
vṛttiḥ, natu śabdaguṇā-nāmapi bhūtāntarāṇāmiti tātparyam |
sthaulyabhāga iti yo'sau sanniveśātmanā suṣirasvabhāvaḥ,
tadākāśameva; natu tanmātram, yattu asanniveśātmakaṃ kṣobhamayaṃ
rūpaṃ, sa śabdo guṇa iti abhiprāyaḥ | ata eva iti yataḥ
śabdasanniveśarūpatā tatra avyabhicāriṇī, tato hetorvāyorākāśameva
eko deśaḥ svarūpātmatvena avyabhicārāt | etadeva lokaprasiddhyā
pramāṇayati tathā cāhuḥ iti | sarva evahi laukikālaukika-
khavāyvoravyabhicāramicchanti,-ityāśayena
nityamevāviviktatvaṃ marudambarayoriva | (bha. gī. 9|6)
iti
yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ-------------|
(page 299)
ityādi ca niyatamiha na paṭhitam | pakṣāntaramāha athavā iti | ata eva iti
yataḥ śabdabhāga ākāśapadapatitaḥ | matāntareṇa api etat saṃvādayati
tathāca iti | yadihi ākāśameva guṇāntarasparśādhikyāt vāyurityeṣā
dik na bhavet, tadā śabdasparśābhyāṃ sparśādeva vāyorjanma;
evamuttare-ṣām, tataḥ pūrvasya mahābhūtasya uttaraṃ prati kathaṃ
kāraṇatvaṃ syāditi āśayaḥ | nanu kimarthaṃ śaivasāṅkhyādaya
itthamāhuḥ | ucyate asya kramasya iti pṛthivīdhāraṇāyāṃ jitāyāṃ
pṛthivīmapi jalavilīnāṃ bhāvayan yogī jalameva paśyaṃstatsiddhīḥ
pratipadyate yāvadākāśaika-līnāni śūnyaikatābhāñji
pūrvamahābhūtāni bhāvayannākaśa-siddhīḥ | dīkṣākālena ca
viśuddhaṃ pūrvatattvaṃ dharāmapsu uttaratra yojanīyamiti yojanāsu
nirūpitam |
yeṣāmadhyavasāyo'sti na vidyāṃ pratyaśaktitaḥ |
sukhopāyamidaṃ teṣāṃ vidhānamuditaṃ guroḥ ||
iti hi āgame dīkṣāyojanaṃ sarvānugrāhi yuktam, tatra kāraṇe kāryasya
pravilayo yojanaṃ ca | yuktaḥ iti sa eva ayaṃ bahutarāgamānugṛhītaḥ
pakṣaḥ iti yāvat | enāmeva pakṣadvayaśailīṃ bhūtāntareṣu darśayati
evameva iti | ekaguṇatā eva bhūtānāmityetat saṃvādayati ata eva iti
viṣayavatī pravṛttirutpannā sthitinibandhanī |
itisūtrabhāṣyakāraḥ pṛthivyādikṣetreṣu ekaikagandhādiguṇasaṃvedana-
meva nyarūpayat | śrīmataṅgaśāstre'pi
kṣubhitāt sparśatanmātrāddviguṇo vyūhato marut |
ityādigranthena svabhāvataḥ ekaikaguṇatve pūrvabhūtāntaravyūhanayo-
gāt tat dviguṇatvādi nirūpitam | tānyeva iti vṛttiṃ vyācaṣṭe
(page 300)
tānyevaca ityādinā natu vastvantaram ityantena | apratyakṣatvāt iti
saukṣmyāt teṣāṃ mahābhūtadvāreṇa eva upalakṣaṇamanyathā māyā-
tattvameva ekaṃ śivatattvameva ekamiti vastuvṛttam | nanu evaṃ ghaṭāda-
yo'pi tattvarūpatayā gaṇyantām | netyāha pratyakṣa iti paratvaṃ prakṛt-
yante, sūkṣmatā tanmātrānte, vyūhatā dhāraṇānte pūrvapūrvasañca-
yena guṇādhikyasya anantarameva varṇitatvāt | tataḥ paro vibhavo dehagha-
ṭādiḥ | na atra vyūhanādadhikramasti | teṣām iti nirdhāraṇe | nanu eṣāṃ
rūpādiṣu pañcānām---------------------------| (sā. kā. 28)
iti ālocanendriyatā ucitā, na buddhīndriyateti codyaṃ pariharan buddhibo-
dhopayogitayā ityetadeva sphuṭayati indriyāṇāmadhyavasāyātmatayā
yato viṣayabodho niṣpadyate, tato buddhīndriyatā | nanu tāni svālakṣaṇyena
āhaṅkārikatvasāmānyena pratyagātmanaḥ śaktirūpatvena ceti
sarvātmanā parokṣāṇi, tat kathamadhyavasāyātmatā eṣām | satyam,
amībhiḥ prakārairevameva; kintu svaviṣayākāraiḥ pariṇatāni santi
buddhyāmanupraviṣṭāni tadākāratāṃ buddhāvarpayanti, tena
viṣayākāratāpariṇāmena adhyavasāyamayāni bhavanti, natu
svālakṣaṇyādinā rūpatrayeṇa | sa evaca eṣāṃ lokayātropayogī, natu tat |
nanu ca ālocanameva iyati mūlamiti tena kasmāt na vyapadeśaḥ | atra āha
ālocanamātreṇa iti buddhyadhyavasāyaparyantatāmāgacchatā | tena
buddho mama ayamarthaḥ iti na pramāturviśrāntistasyāṃ tu satyāṃ sā
bhavatīti | etat svarūpadarśanayorapi saṃmatamityāha adhyavasāyo hi iti
anyatrāpi iti ca | parairapica yuktametadupagatamiti vadan svadarśanasya
sarvasaṃmatatayā draḍhimānamāha indriyavṛtteḥ ityādinā
(page 301)
māyāpada evaca ālocanaṃ dvāraṃ, dvārīṇi antaḥkaraṇānītyādikā
prakriyā, natu vidyāpade iti darśayati yataśca iti | anugamyate iti asmābhi-
rapi na na aṅgīkriyate iti yāvat | saukṣmyādikrama iti ghrāṇendriyaṃ
sthūlaṃ yāvat paramasūkṣmaṃ śravaṇamiti, evaṃ paramasūkṣmaṃ
vāgindriyam | viṣayāṇāṃ śabdādīnāṃ yathāyogaṃ svarūpaṃ
nirvarṇayanti ghaṭādikaraṇāvasare tyāgo grahaṇaṃ dvayamiti bahiḥ
pāyupāṇipādasya, antarvāgindriyasya, tatprakṣobhaviśrāntirupasthasya,-
iti asādhāraṇakriyāṇi sakalaśarīravyāpīni kevalaṃ
niyatādhiṣṭhānaspaṣṭasvavṛttikāni karmendriyāṇi | tena rugṇapāṇirapi
dorbhyāmādatte ityādi siddham | eṣām iti nirdhāraṇe | kecit iti āhuḥ |
apare tu iti pratipannāḥ iti sambandhaḥ |
tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi | (sā. kā. 35)
iti yaducyate, tat tāvadekarasameva | antaḥkaraṇasya apitu parasparaṃ dvāra-
dvāribhāve niyataḥ kramo yathiva kālakalādīnāṃ pramātṛbhāvopaga-
mane yato'tra abhiṣvaṅgaḥ, tato vedanaṃ, tataḥ karaṇam; yato vā
vedanakaraṇe, tato'tra rāga ityādeḥ pramātṛdeśakālādibhedanakramasya
vicitratvāt | nanu sarvāṇi karaṇāni māyākṛtabhedānusāreṇa bahiriti
yuktam, māyāpramātrupayogādantaraṅgatvena vā antaritīdaṃ
codyamāśaṅkya antarbahiṣkaraṇatāvibhāgaṃ ghaṭayituṃ
buddhikarmendriyāṇāmuktamapi svarūpaṃ pratyāvartayati eṣu ca iti
sarvaprasiddheṣvityarthaḥ | pramātrantara ityādi samāsapadam | manasi
grāhaka ityādi ahaṅkāre, tanniṣṭha ityādi buddhau, sarva ityādi
tritaye'pi antaḥkaraṇatāyāṃ hetutvena yojyam | anye iti
vindhyavāsiprabhṛtayaḥ | te hi ahaṅkārabuddhyoḥ
(page 302)
kāraṇaskandhatāmeva āhuḥ, na karaṇaskandhatām | svadarśanasya
yuktatāmāha-ihatu dvitvena uktamantaḥkaraṇaṃ bhinnavṛttivaśāt yojanā
yatastridhā eva, anyathāhi ekameva tattvamiti uktam | ata eva uktamāgame
mano garvastathā buddhirdvārametat sadātmanaḥ |
bhūtaye bhūtanāthena nirmitaṃ karaṇaṃ tridhā || (ma. taṃ. 18|83)
iti | jñānakriyā iti | jñānaśaktireva māyāpramātari
bhinnajñeyaviṣaya-tvena sattvam, evaṃ kriyāśaktirbhinnakāryaviṣayatvena
rajaḥ, māyā eva bhinnavastuvimohamayī tama iti vakṣyate
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānam-------------| (3|2|3)
itisūtre | atastāsāṃ yo bhedollāso vibhinnajñeyakāryavisphāraviṣayaḥ,
sā parā pakṛtirmūlakāraṇam | pradhānatvaṃ prathamato dhīyate viśvaṃ
sṛṣṭau, yatra ca pralīnaṃ sat pralaye | nanu ityādinā vibhāgarūpatāṃ
vyācaṣṭe | sarvatattvānāmādibhūtā, ata eva parāprakṛtiryā; sā
pradhānatattvamiti sambandhaḥ | avibhāgātmatāṃ spaṣṭayati
sakalabhedānabhivyaktiravibhāgarūpatā iti | natu sā tucchaṃ
prasajyapratiṣedhamātramityāha mūlakāraṇarūpe vastuni iti tena
tadvastusvabhāvabhūtaṃ tadavibhāgātmakatvamekatvaṃ vyācaṣṭe |
ekatvaṃ ca asyāḥ sarvatra | ata eva sakalabhedānāṃ hi avibhāgaḥ sā |
tataśca kathamasāvanyānyarūpā bhavedekayā eva
samastabhedagrāsīkārāt | nanu pradhānaṃ sattvādi avibhāgarūpaṃ,
tattvādīnāṃ ca bhavatā śaktitvaṃ na sahiṣyate
bhedasthiteḥ śaktimataḥ---------------------------| (4|1|5)
itisūtrārthanirṇaye; patañjaliprabhṛtayastu atra śaktitvena vyapadeśaṃ
kurvanti, tat kasmāt matabhedaḥ itīdṛśi codye | pratisamādhatte
(page 303)
sattvarajastamorūpatve'pi iti | bhedasthityabhiprāyeṇa asmābhiḥ śaktitā
niṣiddhā, natu vāstavena vṛttena | yat vakṣyate
----------------patyurjñānaṃ kriyā ca yā |
māyātṛtīye------------------------------------|| (4|1|4)
ityādi, tattvāgūrya māyāśaktivyapadeśo yukta eva pātañjalādau
dṛgdarśanaśaktyorekātmatā eva | (yo. sū. 2|6)
iti hi sūtraṃ
pradhānaśaktiḥ puruṣasya---------------------------|
ityādi ca bhāṣyam | ekatve prakārāntaramāha parameśvara ityādi | tena
mūlapṛthaktvavādo na aṅgīkṛta eva iha | ihahi śaivairmāyātattvamupā-
dānakaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ, tadeva paraprakṛtirūpeṇa uktam; māyā tu
parameśvaraśaktiruktā | ata eva pārthivāṇḍānāmiva prākṛtāṇḍānāṃ
yadasaṃkhyatvamuktaṃ
pṛthagdvayamasaṃkhyātam---------------------------| (mā. vi. 2|50)
iti, tatra guṇatattvavaicitryabhedo jīvitam, māyātattvaṃ śaktiśceti tu
ekameveti na tatra aṇḍavibhāga āgameṣu darśitaḥ | taduktaṃ
pṛthagdvayamasaṅkhyātamekamekaṃ pṛthagdvayam | (mā. vi. 2|50)
iti | atra ca pratipuṃstattvaṃ na bhedosti,-iti abhidadhatā tadadharavartināṃ
tattvānāṃ so'sti,-iti sūcitam | nanu atra kiṃ pramāṇamityāha eṣa ca iti |
eṣa tattvakramo'numānena api pratyakṣapūrvakeṇa anvayavyatirekiṇā vā
sādhayituṃ śakyate | nanu anumānena pratibandho duravadhāra iti uktam |
satyam, kintu parameśvaraniyatiśaktimupajīvatā svavadhāra eva asau | sā
tarhi tādṛśī kuto jñātā | ucyate, parameśvaraśāstraprāmāṇyena
(page 304)
upapāditaḥ saṃpādito niyatiśaktivyāpāraṃ prati viṣayabhāvo yasya
tattvakramasya, sa tathābhūtaḥ | etaduktaṃ bhavati-pārameśvarasya
tāvadāgamasya akhaṇḍitaprāmāṇyamupapāditaṃ pūrvam, sa ca
niyatimevaṃbhūtāṃ darśayati-yaduta sthūlamavaśyaṃ
sūkṣmapūrvakaṃ, kriyā karaṇapūrvikā, avibhāgapūrvako vibhāga iti |
tatra pratibandhāt siddhādakhaṇḍyate ? pārameśvarāgamadvāreṇa api
ābhāsitasya tathaiva vastutvena dhāraṇādīkṣādiphalānāmābhāsata eva
siddhaḥ | nanu ucyatāṃ tarhi pārameśvarāgamokto vistara ityāśaṅkya
āha iha iti | asmābhistu āgamagranthaniṣṭhe vārtikabhāṣyavṛttigranthe
śrītantrālokādau prapañco nyakṣeṇa darśitaḥ | iyattu iha tātparyam-
dharādyābhāsā eva miśrībhūya ghaṭādisvalakṣaṇībhūtāḥ
karmendriyairjanitāśca upasarpitāśca, buddhīndriyairālocitāḥ,
antaḥkaraṇena saṅkalpanābhimanananiścayanaparyantatāṃ nītāḥ,
aśuddhavidyāvivecitāḥ, kalādibhiḥ
pramātāramupadadhadbhiranurañjitāḥ, māyāpramātari
viśrāntidvāreṇa abhinnā api santo
yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20)
itinyāyena satyapramātari eva bhedavigalanatāratamyena vigalita-
svakabhedāḥ prakāśavimarśaparamārthatayā eva viśrāmyantīti śivam ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmī-
śvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāmāgamādhikāre
tattvavimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||
vol M00022 · chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close · lines via source.start/end
**The coverings and the categories of the known**
Descending from the pure realm, we come to the world of the bound knower. Here the pure self is not
seen as it is; it is covered by a set of limiting sheaths — the *kañcukas*, literally the "armours" or
"coverings." These are niyati (fixity), kāla (time), rāga (attachment), vidyā (the limited knowledge),
and kalā (the limited agency). In the bound state, the one-flavored reality is seen as divided, and
the self's "I-ness" is mistakenly found in what is not the self — in the body, the breath, the mind.
Take the first of these, niyati, the fixative power. In the world we say: the seed is the cause of the
sprout, not of the pot; the clay is the cause of the pot, not of the sprout. This apparent *fixing* of
each effect to its own cause — this is niyati. But Abhinavagupta's point is that this fixity, which
seems to be a feature of the things themselves, in truth belongs to the *knower*, not to the known. In
reality the Lord alone shines forth as "this is the cause of that"; the binding of each cause to its
effect, as it appears, is a covering laid over the reality by the limited knower. So too with time,
and with attachment — the whole flux of the mind, rooted in desire and envy, is the rāga-covering.
These are the armours that hide the pure self in the bound state.
The bound knower — the one whose being is measured by the void-thought, the breath, the body — is the
one who knows the separated objects. He is the māyīya knower, the knower in the realm of māyā, facing
outward toward the distinct things of the world. And the objects he knows are the categories of the
*known* (prameya), which are counted as twenty-three.
They fall into three groups. First, the one *pradhāna* — the root-cause, the un-divided matter out of
which the world evolves (in the Sāṃkhya manner). Second, the *thirteen organs* — the external and
internal instruments of knowing and acting: the five senses, the five organs of action, and the inner
organ with its aspects of mind, ego and intellect. Third, the *ten-fold effect-group* — the five
subtle elements (tanmātras) and the five gross elements, distinguished as subtle and gross. These
twenty-three, Abhinavagupta notes, are the known in the impure realm.
But he adds an important caveat. These categories — the pradhāna, the subtle and gross elements — are
not truly graspable by the common-marker, the ordinary perception of the world. They are not
sensible in the ordinary way; and even their "instrument-ness" is not fitting in the usual sense. So
the categories of the known, in the bound realm, are not things we perceive plainly; they are the
structure of the divided world, laid out by the māyā-power over the one reality.
And so the prathamo vimarśa of the āgamādhikāra comes to its close. It has traced the categories from
the Śivatattva — the body of all — down through the pure group and into the impure realm, where the
self is covered by the kañcukas and the world is divided into the twenty-three categories of the
known. All of it, in the end, is the one consciousness, woven warp and woof, hidden from the bound
knower by the coverings that are themselves, in truth, aspects of the knower rather than of the things.
This sets the stage for the next vimarśa, which will analyze the bound and the Lord (paśu and pati) in
their full distinction.
---