kriyādhikāraḥ |
atha prathamo vimarśaḥ |
śivamamṛtavapuṣamamṛtakalācatuṣṭayatṛtīyabhāgajuṣam |
praṇamāmi bhāsayantaṃ kramarahite'pi kramamanekam ||
evaṃ jñānaśaktirūpaṃ vitatya nirṇīya kriyāśaktisvarūpaṃ
tathaiva nirṇetavyamiti kriyādhikāra ārabhyate | tatra ca ślokāṣṭakena
ata eva yadapyuktam---------------------------------------|
ityādinā
tathā vijñātṛvijñeyabhedo yadavabhāsyate |
ityantena bhagavati vastuto'kramāyā api kriyāyāḥ paśupramātṛgatakra-
māvabhāsanayogāt sakramatvamiti upapādyate | tathāhi ekena uktapūrva-
pakṣanivāraṇam, ekena sakramatvākramatvavivekaḥ, trayeṇa kramasva-
rūpam, dvayena sakramatvākramatvayorviṣayavibhāgaḥ, viṣayavibhāge'pi
tayostattvata ekatraiva viśrāntiriti ślokena,-iti prakaraṇasya arthaḥ,
pratisūtraṃ tu nirūpyate | adhunā jñānaśaktitattvanirṇayopayoginā
nyāyena prakṛtaṃ prameyāntaramapi siddhamadhikaraṇasiddhāntadiśā,-
iti sūtram
ata eva yadapyuktaṃ kriyā naikasya sakramā |
eketyādi pratikṣiptaṃ tadekasya samarthanāt || 1 ||
(page 2)
anubhavavikalpātmanā santānavṛttīni jñānāni eva prakāśante,
natu eṣāmāśrayaḥ kaścit | smṛtiśca saṃskārata eva siddhā | jñānaṃ ca
yadi jaḍaṃ, kasya arthaprakāśatā | ajaḍaṃ cet, na asya deśakālayogāt
bhedāḥ,-ityātmanaḥ kathamanyat tat,-iti pūrvapakṣīkṛtaṃ tāvat | tatra
yaduttarīkṛtam-bhinnānāṃ saṃvedanānāṃ na vyavahārāṅgatā, na
saṃskāramātrāt smṛtiḥ, jñānaṃ ca asaṅkucitasya eva saṃvedanasya
svaśaktinirmitajñeyoparāgasaṅkucitarūpaṃ-śaktiriti, dharma iti ca
ucyate,-iti | ata eva hetukalāpāt kriyāviṣayamapi pratipakṣāyitaṃ
pratikṣiptam | na kevalaṃ jñānaviṣayaṃ dūṣaṇamiti apiḥ | tathāhi yat
coditam-ekā kramikā ca kathaṃ kriyā, āśrayasya ca tadyoge
kathamekasvabhāvatā, sambandhaśca dviṣṭhādirūpa ekaḥ katham,-iti,
tatra iyān saṅkṣepaḥ-ekamanekasvabhāvaṃ kathaṃ syāt,-iti | tatra
darpaṇasya iva anekābhāsa-bheda ekatāmanapabādhamāno na
virodhamāvahati,-iti ukternirbādha-
pratyabhijñāpratyakṣaprasādhitaikabhāvaḥ padārtha ābhāsasārastathā-
bhūtāneva viruddhānākārān svātmani upagacchan haṭhādeva
kramikāṃstānābhāsabhedānātmani abhinne bhāsayan kriyāśrayaḥ,-iti
yuktameva | sambandhāderapi ayameva siddhiprakāraḥ | evamekasya
āśrayasya samarthanāt hetoḥ kriyāśakticodyāni api pratisamāhitāni,-iti
sūtrārthaḥ | sarvatra iti bahirantaśca | icchanti iti kāṇādādyāḥ | iha tu iti
ābhāsasāravastuvāde | pratītisāro hi yadi bhāvaḥ, tat pratītimullaṅghya
bhedena kathaṃ śapathairapi vyavasthāpyeteti ākūtam || 1 ||
(page 3)
nanu kramikatvameva kriyāyāḥ prāṇitam | kramaśca
kālānavacchinne bhagavati kathaṃ syāt | etat samādhatte sūtreṇa
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ |
ghaṭate natu śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syāt prabhoriva || 2 ||
utkṣipati avakṣipati | hastamiti ye hastasya pūrvottare kṣaṇāḥ, te
tāvat kramavantaḥ | tatra keṣāṃcit te eva kṣaṇāḥ kriyā ekā vibhāga-
saṃyoganimittabhūtā, keṣāṃcit taddhastagatoktarūpabhedasampādikā
nityānumeyā api kramikakāryabalāt kramikā eva anumīyata iti laukikyeva
bhedaviśrāntā kriyā sakramā yujyate ābhāsavicchedotthāpakabhagavat-
svātantryalakṣaṇayā kālaśaktyā hetubhūtayā | prabhostu
kālānavacchinnatvāt yā kriyā, sāpi kālānavacchinnaiva prabhuriva
śāśvatī sā yataḥ | etaduktaṃ bhavati-laukikajñānavyavahāramūla-
jñātṛjñeyaprakāśane sāmarthyaṃ jñānaśaktirdevasya | tatraiva
saṃyojanādisvatantratātmā vimarśaśaktireva vastutaḥ kriyā | uktaṃ ca
etat
kriyā ca paravāgvṛttyādikā----------------------------|
ityādipradeśeṣu | sā tu vedyacchāyācchuraṇamacchatvādavacchedakama-
bhyupayatī kramavatī bhāti vastuto'kramatve'pi,-iti sūtrārthaḥ | vṛtti-
vivṛtī spaṣṭe | kālagrāsādapi iti kālānavacchedāt tāvadakramatvaṃ
sthitameveti | kimatra ucyate | unmiṣite'pi vedyagrāme māyāpramātṛpada-
mapi adhyāsīno bhagavān yāvadeva bāhyāntararūpaṃ vedyakulaṃ
svātmani
prakāśasyātmaviśrāntiḥ-----------------------------|
(a. pra. si. 22)
(page 4)
idamityasya vicchinnavimarśasya-------------------|
(a. pra. si. 15)
ityādinayena grasate viśramayati, tāvat tanniṣṭho'vabhāsanakramo'pi
grasta
eva,-iti ahamiti yā saṃyojanādicitritasamastabhāvaprakāśopasaṃhāra-
paryantadaśāviśeṣavimarśalakṣaṇā kriyā, sā niṣkramā eva || 2 ||
nanu ko'sau kālaḥ, yo bhāvānāmavacchedaka ucyate | yo hi kaiścit
nityadravyaviśeṣātmā upagataḥ, sa ekatvāt saṃyogaviśeṣāt citrākāra-
cirakṣiprādidhīhetuḥ katham | upādhibalāt tathābhidhāne te eva
upādhayaḥ santu | kiṃ tena | guṇakarmādeśca tena asaṃyuktasya na
kālāvacchedo bhavet,-ityāśaṅkya bhagavata eva śaktiḥ
kramamavabhāsa-yantī kālaśaktiḥ | tadavabhāsyaśca māyāpramātṛlagna
eva pradhānatayā bhavennetadviṣayīkaraṇīyabhāvaniṣṭhaḥ krama eva
kālaḥ,-iti darśayituṃ sūtraṃ
kālaḥ sūryādisañcārastattatpuṣpādijanma vā |
śītoṣṇe vātha tallakṣyaḥ krama eva sa tattvataḥ || 3 ||
niyataparimāṇaṃ yat prativartakādi tena, kanakaṃ mīyate; naca atra
anavasthā anyonyāśrayo vā | tadvat prasiddhaparimāṇayā kriyayā
arkodayāstamayamayyā caitragamanam | taducyate-divasaṃ caitro gacchatīti
| ādityakriyā api yadā parimitsitā bhavati, tadā prasiddhābhirnālikāsruti-
bhirmīyate-triṃśataṃ nālikāḥ sūryo dṛśyate iti | tena yasya yatra yadā
ābhāsavarga iyattayā pariniṣṭhitaścandrasūryaśītoṣṇakokilasaṃma-
dādeḥ, tasya tatra tadā sa eva kālaḥ | tena sūryādigato yo niyataḥ
svabhāvabhedaḥ, sa kramaḥ; sa eva
(page 5)
kālaḥ | tena sūryasañcārādibhiryo'nyo lakṣyate pravahaṇadharmā
navapurāṇatādirūpaparatvāparatvatadvaicitryatadbāhulyādupakalpitayauga
-padyetaraciraśīghratādyasaṅkīrṇabhāvasvabhāvotthāpako vaiśeṣi-
kāṇāṃ dravyarūpaḥ, kāpilānāṃ rajaḥsvabhāvaḥ
pravartanātmakatvāt, vaiyākaraṇānāṃ nityānāśritapravṛttisvabhāvaḥ,
saugatānāṃ santanyamānabhāvaikaparamārthaḥ; so'pi vastutaḥ
kramarūpatāṃ na atikrāmatīti krama eva nāma bahiḥ kālaḥ,-iti
vyavahriyate | svapnasaṅkalpamāyendrajālaprāye cetanasya ābhāsavarge
kramasya iyattāniyamo hariścandrarajanīvṛttāntakramasya iva | tadatra
saṃvicchakti-reva pratapati tannirmitatvādābhāsacitratāyāḥ |
tadāśrayatvācca kramasya yatrāpi kāraṇe kālākhyeti ucyate, tatrāpi
divase jāto madhyāhne jāta iti arkasañcārakramasyaiva kāraṇatāpratītiḥ
siddhā, natu nityadravyātmanaḥ pariniṣṭhitarūpasya kasyacit | dravyamapi
tatpravahaṇadharmakameva
navapurāṇatārūpaparatvāparatvatadvaicitryotthāpakamiti cet, tarhi punarapi
kramarūpatā eva asya anubhavānusāreṇa vyavatiṣṭhate, na rūpāntaramiti
krama eva ābhāsane'nupraveśātmā kālaḥ,-iti siddham |
vakṣyamāṇāt iti
kramo bhedā----------------------------------------------(2|1|4)
ityādisūtreṣu | nālikādi iti muhūrtādeḥ kalpāvasānaparyantasya pari-
grahaḥ | nanu yena kalati kṣipati paricchinatti, sa kālaḥ | kriyā paricchedyā,
tat kathaṃ sā kālaḥ | atra āha viśiṣṭa iti | iyattayā prasiddhatvamanena
lakṣayatā tasyāmapi parimātumiṣṭāyāṃ nālikāsrutyādikriyāntarameva
kāla ityāha | anavasthādi ca kanakaprativartakavṛttāntena
kṛtasamādhānameva |
(page 6)
prāksiddhadhruvakakalpyaprasiddhyantaropajīvanena ca kālo vyavahriyate |
sarvo hi vyavahāraḥ prāksiddharūpopajīvanenaiva | tṛptilābho'pi hi
pūrvaprasiddhatṛptiyogata eva | tata eva cinmaya eva iti | sarve vyavahārās-
tasya eva purāṇatvena prākprasiddhatāyāmavivādāt,-iti darśitameva |
saṃvideva hi prāṇanakriyayā prākkālamullāsayet | mahāpralaye ca
brahmaṇi svapatyapi tanniḥśvāsocchvāsādikriyayā, uttaraviṣṇurudrapra-
bhṛtikāraṇavargagatayā ca kriyayā kālavyavahāraḥ | bhagavati tu na
kālavyavahāraḥ kaścit | tacchaktau tu māyāyāṃ prabhavantyāmābhāsa-
bhedaścedutthitaḥ, tat kramātmā kālo'pi vijṛmbhata eva | nanu yadi
sañcā-reṇa godohādirlakṣyate, natu ādigrahaṇena svīkriyate; tarhi sūtre
kimarthaṃ tat | ucyate | anyagraha iti candrāderanyasya grahasya parigrahaḥ |
yuktaṃ ca etat-godohādisaṅgrahāya cedādipadaṃ syāt, sañcārādiriti
brūyāt | tat sarvam iti uktamupalakṣitam, ādiśabdopāttaṃ ca yat sūtre; tat
saṅkṣepa-vṛttau vīpsayā vyākhyātam | natu vāśabdāstrayo vā
kartavyāḥ pratyeka-saṅkrāntavikalpyamānatvadharmābhidhānāya, eka
evavā vikalpyamāna-tāyā ekatraiva uktāyāḥ svabhāvamahimnā
anekopakrāntaniṣṭhatvapra-tīteḥ | tat kathaṃ dvau vāśabdau sūtre |
maivam | ādyo vāśabdo dvayoḥ
pakṣayorvikalpyamānatāmācakṣāṇastulyavṛttāntatāmāha | tathāca
prathamau pakṣau paricchedakriyopayogī kāla ityanena āśayena sthitau,
tṛtīyastu kāraṇe kālākhyetyanena āśayena | tatra ca kāraṇasya
(page 7)
sato'vacchedakatvameva kālatāyāmupayujyate | avacchedakatve ca krama-
rūpatā eva āgacchati,-iti vaktuṃ vāśabdaḥ | evaṃca akāraṇarūpo vā
kāraṇarūpo vā astu kālaḥ iti pakṣadvayaśeṣatā eva paryavasyati,-iti
vāśabdadvayameva prayoktuṃ yuktam | etadāha na kevalam ityādinā |
siddharūpaḥ kriyātmā, ādipadāt svalakṣaṇasya upādānakāraṇamapi |
etat iti sarvam | nanu svecchā api prasiddhimanavalambya vartate avacchedaka-
kalpanāyai | satyam | prasiddhirapitu na ekaghanā,-ityāha prasiddheśca iti |
śītādiḥ kāla ityamuṃ pakṣaṃ śodhayan kāraṇe kālākhyā,-iti
sūtrasya uktarūpamarthaṃ vyācaṣṭe śītādīnām iti | śītāderapi
avacchedakatā eva kālatāyāmupayuktā, sā ca
pravahaṇadharmakramarūpa-tvāveśenaiveti tadgataḥ krama eva kālaḥ-
ityuktaṃ bhavati | etacca iti avacchedakatvam | etena sarveṇa sūtroktena
upalakṣyamāṇaṃ yatkiñcit kalpitamavacchedakam | sthirarūpam iti
prasiddhaṃ vyavahartṝṇāmeka-rūpatvena, sarvatra ca kramasya
tādṛśatvameva pravahaṇadharmaṇaḥ kālaliṅgāviśeṣāt,-ityekaṃ yat,
tadeva kālaḥ | sa ca padārthānāṃ prameyāṇāṃ pratītimavacchinatti |
prameyaṃ hi pramīyamāṇameva anyathā na bhavati yāvadāsīt, asti,
bhaviṣyati,-ityamunā rūpeṇa kramātmanā na anugṛhītam | tena
pratītidvāreṇa samastakriyāvaccheda-katvaṃ kālasya,-ityuktaṃ bhavati |
sthirarūpapadārtha iti vā samastaṃ padam | krama eva iti | krama evahi
viśiṣṭaḥ paratvāparatvalakṣaṇāṃ purātananūtanasthitiṃ darśayan
santatābhyāṃ paratvāparatvābhyāṃ ciravyavahāram, anyathāca
aciravyavahāraṃ, svarūpeṇa kramasthitiṃ,
(page 8)
bhāvāntaropāśrayeṇa anekabhāvaparicchedena yaugapadyaṃ mūrtikṛta-
dūratvādūratvarūpābhyāṃ paratvāparatvābhyāṃ
saṅkīryamāṇatayā bhāveṣu vidadhat kālaḥ,-ityucyate | tatraiva ca
uktanītyā nityatvaikatve yadi vyavahriyete, dravyatvaṃ ca
svātantryāropaṇena; tadā kāṇādamatasya api na kācit kṣatiḥ
satyasmaddarśanaśaraṇabhāvopagamane,-iti ākūtam | nanu vasantādiḥ
kālaḥ prasiddhaḥ, sa ca kathaṃ kramātmā | itthamityāha tathāhi iti |
mīnameṣarāśisaṃcaraṇanimittā arkasya udayādikriyā varta-mānā
vasanta ityanubhūyate | nanu sa vasantaḥ kālo'rkasya kramarūpaḥ
sahakārodbhedasya kathaṃ kālaḥ,-ityāśaṅkya brūte tenaiva iti |
vāśabdena asya eva pakṣasya dārḍhyaṃ dyotayati | yathā kanakasya
svameva rūpaṃ māṣaka iti paricchinnamucyate, prativartakagataṃ tu tatra
upalakṣaṇamātraṃ-natu anyatratyamanyatra saṅkrāmati-tathaiva
sahakārābhāsasya āntaratvagrāhyatvabāhyatvābhāsānāṃ korakamu-
kulavikasvarādivaicitryabhājāṃ yo nijaḥ kramaḥ, sa eva vasantaḥ | sa tu
arkodayastasya upalakṣaṇamātram | evaṃ sarvatra mantavyam | nanu
vasantādiśabdebhyo'kramameva siddharūpaṃ vastu pratipattipathamabhyeti,
na kramaḥ | atra ucyate vasantādi iti | etacca
----------------------------tiṅvācyakarmavat | (1|5|17)
ityatra vitatya uktam | ākhyātapadādeva hi yathā kriyā pratīyate, na
anyataḥ; tadvat tata eva kriyāsvarūpahṛdayapraviṣṭaḥ kālaḥ | abhūditi hi
bhāvāva-bhāsasya bhavanakriyā
avabhāsasphuṭatvatadasphuṭatvakramopaśliṣṭā nirbhāsate |
bhaviṣyadādayastu ghaṭāditulyameva arthamāhuḥ | tata eva bhaviṣyat,
abhavat, idaṃ vartamānaṃ dinam,-ityādau na kālasya saṅkīrṇatā
kācidabhavadityasya
(page 9)
eva atra kālatvena unmeṣāt, vartamānabhaviṣyacchabdārthasya siddharūpa-
dinaviśeṣaṇataikaviśrāntisatattvatayā kriyāvacchedakatvāyogāt | etacca
agre vitaniṣyate,-ityāstāṃ tāvat | yasmāt kriyāśarīrāntaranupraveśa-
vaśonmiṣitaśarīraḥ krama eva kālaḥ, tat iti tasmāt hetorevamavatiṣṭhate-
yat kila bhāvavikāraṣaṭkakramaparamārtha eva kālaḥ | nahi
bhāvavikārādhikā kācit kriyā asti | yathāha tatrabhavān
janmādayo vikārāḥ ṣaḍ bhāvabhedasya yonayaḥ | (vā. pa. 1|3)
iti || 3 ||
nanu evaṃ bhāvānāṃ svabhāva eva kālaḥ,-ityastu | tataśca
kālaśaktirnāma kā anyā, yena uktaṃ
sakramatvaṃ ca------------------------------| (2|1|2)
ityatra kālaśaktitaḥ iti | etat samādhatte sūtreṇa
kramo bhedāśrayo bhedo'pyābhāsasadasattvataḥ |
ābhāsasadasattve tu citrābhāsakṛtaḥ prabhoḥ || 4 ||
svabhāvabhedamātraṃ cet kālaḥ, aṅgulīnāmapi kālabhedaḥ syāt
| tasmādābhāsanānābhāsanābhyāṃ yo bhedaḥ,
tathābhūtabhedanimitta-kaḥ kālātmā kramoḥ; na bhedamātranimittakaḥ |
ābhāsasadbhāvāsad-bhāvau ca yau vaicitryeṇa, tau svapnasaṅkalpanādau
kramotthāpanadṛṣṭa-sāmarthyasya prabhaviṣṇoreva sakāśāt bhavataḥ |
yaduktaṃ tatrabhavatā
ekasyaiva tu sā śaktiryadevamavabhāsate | (vā. pa. 2|22)
iti, tathā anyatrāpi
tamasya lokayantrasya sūtradhāraṃ pracakṣate |
pratibandhābhyanujñābhyāṃ tena viśvaṃ vibhajyate ||
(page 10)
yadi na pratibandhīyāt pratibandhācca notsṛjet |
avasthā vyatikīryeran pauryāparyavinākṛtāḥ ||
iti | anena hi svātantryamābhāsanānābhāsanayorvadatā aiśvaryamuktam |
sa hi bhagavān citratayā ābhāsān karoti | tat yathā-dṛḍhalohitonnata-
ghaṭābhāsān sāmānādhikaraṇyena, ghaṭapaṭābhāsau sahaiva pṛthak-
tvāvabhāsena, svātmani ekarasena ābhāsena, anyonyaṃ tu ekarasena
anābhāsena | iyati na kramaḥ kaścit | yadā tu vasantābhāsaṃ
grīṣmābhā-sena, imamapi tena śūnyaṃ samābhāsayati; tadā kramasya
unmeṣa ityevaṃ bhagavata eva ābhāsānābhāsaprathanasamarthatā yā,
saiva kālaśaktiḥ | tato bhavan bhāvopādhibhūtaḥ kramaḥ kālaḥ,-iti
sūtrārthaḥ | enamava-tārayati krama iti | paryālocanayā iti
anyathānupapattyā kramasyeti ākūtam | vicitram iti
ābhāsānābhāsayuktaṃ kṛtvā yat ghaṭapaṭādya-vabhāsakaraṇam |
iyameva bhagavataḥ kartuḥ kalanakriyā | etadevaca bhāvopādhibhūtasya
kramātmanaḥ kālasya āviṣkriyamāṇasya āviṣkaraṇasāmarthyam |
ityādau iti asmin vākye yat avabhāsa ityādi śakalakaṃ, tat kartṛ, tat iti
vivṛtiprārambhe yaduktaṃ, tat karmabhūtamāha,-iti saṅgatiḥ | asya iti
sautrasya | ekāśrayatvāyogāt iti kramotthāpakayo-riti manyate | anyathā
ghaṭo na ābhāseta, ābhāseta ca,-iti kimekāśrayatā na yujyeta ityanayoḥ
bhedahetutvena ca iti kramotthāpakabhedanimittatayā | upādānāt iti
sūtre | bhinnatvam iti kramaṃ prati upayogi,-iti bhāvaḥ | ata eva iti
yato'smin
(page 11)
prakṛte krame dvayamupayogi | upātte iti vṛttau bhinnāvabhāsavaicitrya-
śabdābhyāṃ napuṃsakaikaśeṣo'tra dvayasya upayogitāṃ darśayati |
citratvam iti | bodhātmanaḥ iti citrajñānasya | tathāca iti citrabodhaikatva-
bhedaikatvayośca virodhe vāgbharamāryavacanena karoti | ādyaṃ hi
pādatrayeṇa atra uktam, anyat tu turyeṇa | etat vacaḥ saṅkṣepeṇa vyācaṣṭe
nīlādīnām ityādinā | anena turyapādo vyākhyātaḥ bodhaḥ ityādinā
śeṣaḥ | anyonyāparityāgena paricchedāt ityanena
----------------------------ananyabhāk |
aśakyadarśanaḥ----------------------| (pā. vā. 3|220)
ityasya prasaṅgasya yat viparītamabhīṣṭamarthatattvaṃ, tat
vyākhyātam | taireva iti uktarūpairnīlādibhirbrahmavādibhirvā evaṃ
tāvat vadadbhiranakṣaramakṣaramapi brahmatatvaṃ citramaṅgīkṛtaṃ
bhavati | sarvajñabodhasya sārvakālikasārvadeśikabhāvābhāvābhāsa-
citrasya svayaṃca bodharūpatayā deśakālānākalitasya aṅgīkaraṇāt
yairdūṣayitumabhīṣṭaṃ, tat teṣāmeva saṃvitparāmarśakuśalaparipāka-
prasannamaheśvaraprasādoditāvadātapratibhāpratilambhādeva sphuritamiti
evakāraḥ | citraṃ kṛtvā yā viśvātmabhāvena bhagavataḥ sthitiridameva
kālaprathane nimittam | nanu avabhāsarūpatāṃ muktvā ke pare bhāvā
nāma, yena uktaṃ bhāveṣu iti | tatra āha māyā iti | ubhayarūpāpi iti |
anena idamāha-sūtre vṛttau ca ubhayarūpo'pi ayaṃ deśakālakrama
ābhāsānābhāsopakṛtabhāvabhedāśrayatvena tāvaduktaḥ, sūtrāntare
ca vibhakṣyate | mayā tu vivṛtikṛtā-kriyāprasaṅgāyātaḥ
kālaśaktivicāraḥ,-iti kālakramābhiprāyeṇa sūtravṛttī nīte iti || 4 ||
(page 12)
citrābhāsakṛttvaṃ darśayati sūtreṇa
mūrtivaicitryato deśakramamābhāsayatyasau |
kriyāvaicitryanirbhāsāt kālakramamapīśvaraḥ || 5 ||
mūrtīnāṃ saṃvedyarūpāṇāṃ bhāvānāṃ yat vaicitryaṃ
gṛhaprāṅgaṇavipaṇidevakulārāmāraṇyādibhedena, tato hetostat vaicitrya-
mābhāsayan parameśvaro deśakrama vaitatyāvaitatyātmakamavabhāsayati
| ekapratyabhijñābalāt tu yat svarūpeṇa abhinnaṃ hastādi, yadvakṣyati
vimarśaikyenātirohitābhinnadravyātmanaḥ
iti; tasya yadanyānyadeśatvamanyānyadharmatvaṃ svarūpaikatāmabādha-
mānaṃ-gacchati caitraḥ, pacyate phalam,-ityevaṃbhūtaṃ kriyāvai-
citryaṃ, tasya nirbhāsanāt hetorīśvaro virodhamavirodhaṃ ca svātantryāt
nirbhāsayan kālākhyaṃ kramamekasya virūddharūpatayā anucitamapi
avabhāsayati,-iti sūtrārthaḥ | anekasmin vastuni deśakramo
gṛhāṅganavat, kālakramaḥ sahakāramallikādivat | ekasmiṃstu na
deśakramo dūratādera-bhāvāt | vaitatyamapi aṃśānām | tadekatra
kālakrama eva pacyamānāmra-phalavat,-iti vṛttitātparyam | vedye eva
kālāvasthitiḥ, na saṃvidi | jñāne'pi vedyāṃśe eva kālaḥ, na
svasaṃvedanāṃśe; naca vimarśa-rūpaśabdānāṃśe,-iti ghaṭayati
svarūpamātram ityādinā | ākāśī-yasya iti
prāṇapreraṇanairapekṣyeṇa eva icchāprayatnamātraprakṣobhite ākāśe
hṛdayagagane ahamiti parisphurato grāhakarūpasya jñānabhāge vā
paśyantīmadhyamātmanā sphurata idamiti grahaṇarūpasya |
bhedābhāvāt iti avedyatvādityarthaḥ | yadāha tatrabhavān
avyaktaḥ kramavāñśabda upāṃśu yo'bhidhīyate |
akramastu vitatyaiva buddhiryatrāvatiṣṭhate || (vā. pa. 2|19)
(page 13)
iti | vāyavīyādeḥ iti ghaṭa-ityādervaikharīpadāpannasya
śukaśukādeśca vāyavīyasya, dhagadhagādestaijasasya, chalachalādeḥ
sālilasya, ṭakaṭakā-deḥ pārthivasya śabdasya dūrādibhedaḥ sajātīya
vijātīyāpekṣayā bhavatyeva | vivṛtā iti natu
asarvagatadravyaparimāṇamiha mūrtiḥ kāṭhinyaṃ veti āśayaḥ | atra
kaścit śabdasya mūrtatvamasahamāno deśakramaṃ ca mṛśyamāno, na
mūrtatā deśakramopayojikā,-iti pūrva-pakṣayati nanu iti | kārya iti
śukaśukādi | kāraṇam iti śabdatanmātra-mapi hi vāyoḥ kāraṇam |
śabdasparśajo hi vāyurāviśati,-iti na vāyureva asau yena mūrtaḥ
syādityarthaḥ | nanu tasya asau dharmaḥ | satyaṃ dharmaḥ, natu śabda eva
vāyuḥ | sparśaguṇāderbahirvāyurvilakṣaṇaḥ | etat darśayati
āviśannapivā iti | tasya iti vāyavīyasya | anyasya iti taijasādeḥ | yadica
mūrtirnibandhanaṃ deśakrame, śabdasya tarhi sa na syāt | asti so'sya,-iti
darśayati yugapadevaca iti | anena sajātīyāpekṣayā sphuṭaṃ
dūrādūrādi darśayatā na kāraṇādyupādhikṛtamatra taditi darśitam |
evamanayā bhaṅgyā paramārthata ākāśe eva śabdo, na vāyvādau; yena
tasya mūrtatvāt taddharmo'pi abhedena pratīyamānaḥ śabdo mūrto bhavet
| tathāhi viśiṣṭaṃ hi aparaṃ pareṇa iti nyāyena vāyvādau tadupalambhaḥ
| vāyvādi ca mūrtaṃ na ākāśamiti asarvagatadravyaparimāṇaṃ mūrti-
mupagacchatā codite pratyāha astvevam iti | loke bhavatu amūrtavyavahāraḥ
śabdasya, śāstrāntare vā | loko hi saṅgrahaparigrahadānādiyogyaṃ
mūrtaṃ manyate, na śabdam | tadanusāreṇa eva paribhāṣitamasarvagateti |
mūrtau ghanaḥ
(page 14)
(3|3|77) ityatra ca kāṭhinyaṃ mūrtiruktā, saca na iha prakāra iti darśayati
viśeṣaṃ dyotayan ihatu iti | kriyārahitam iti | na atra deśakrame, kriyā
upayuktā | sā astu mā vā bhūt, vedyasvarūpaṃ tu yat, tadeva mūrtirdeśa-
bhedakramopakārāya ālambyate ityarthaḥ | anekasya iti padena anena
mūrtirvivṛtā vedyavasturūpatvena | lakṣaṇe iti itthaṃbhūtalakṣaṇe
tṛtīyā, jñāpakasya vā lakṣaṇayā hetutvavivakṣāyāṃ hetau | naca iyaṃ
svamanīṣikā,-ityāha tatrabhavat iti | icchan iti anyairapi
mūrtikriyāvivartāvavidyāśaktipravṛttimātram |
ityādibhiḥ śrutyantavākyairvyavahṛtamabhyupagacchannityarthaḥ | nanu
jñānavimarśāvapi na niḥsvarūpāviti tatrāpi syāt deśakramo mūrtipra-
yuktaḥ | maivaṃ, na svarūpamātraṃ mūrtiḥ, apitu ābhāsyamānaṃ
vedyāntareṇa tulyakakṣyatāṃ sahamānam | natu evaṃ jñānaśabdane,
vidyoparakte hi te, natu vedye | etadāha jñāna ityādinā | athavā iti amūr-
tasya api śabdasya mūrtāstāvat pavanādayaḥ āśrayāḥ | guṇideśakaśca
guṇaḥ | tat guṇini vāyvādau mūrte yo deśabhedaḥ, sa tatrāpi saṃyukta-
samavāyāt lakṣyate, na pāramārthikaḥ,-iti mūrtānāmeva deśakramaḥ,
-iti śāstrāntarīyamūrtyupagame'pi na kiñcit khaṇḍitam | prathamaṃ
ślokārdhaṃ vyākhyāya aparaṃ tu vyākhyātumupakramate saṃvedanāt-
mana eva ityādinā | gauṇī kartṛtā ityatra hetuḥ kartṛtopacārāt iti |
vedyasya vedanāntaḥprakāśamānatvena nimittena
kartṛtādhyāropādupacāre
(page 15)
mukhyārthabādhaṃ hetumāha saṃvedanātmana eva iti |
mūrtimatāmapi iti vedyatvena asaṃvedanātmanāmapītyarthaḥ | evaṃ
paramārthasthityā gauṇatvaṃ nirūpya prasiddhyanusāreṇa āha yathā
pratīti mukhyāṃ vā iti | kālabhedo'pi iti anekasya na paraṃ
deśabhedaḥ, yāvadayamapi,-iti apiranekatāmākṣipati | ekasya
kālakramo'gre vakṣyate ekasya punar ityādinā | taṃ kālaṃ vibhajati
ābhāsānābhāsayogena tathāca iti | yasya iti pramātuḥ | yasya iti arthasya
| tasya iti pramātuḥ | sa iti arthaḥ | vartamāno bhāti iti sambandhaḥ |
vākyāntare yasya iti arthaparāmarśakamanuvartya sambandhaḥ kartavyaḥ |
pramāturarthasya yasya anābhāsamānasya kāraṇasattāvabhāsanena
vartamānāvabhāsatvaṃ kalpyate kāraṇāvabhāsasya vartamānasya
pratyakṣasya vināśābhāsena saha, so'rthaḥ pramāturbhāti,-iti saṅgatiḥ |
bhūtavartamānayoḥ prasiddhatvāt na udāharaṇamuktam, bhāvini tu
bhaviṣyati pramāṇābhāvāt iti nyāyena karkiviṣṇvādivṛttānte
bhaviṣyadudāharaṇe vicikitsurudāharaṇāntaramāha yathā iti |
adyatanadinakaraṇīyamiva hyodinasaṅkalpitādyatanakartavyasya
apratihatecchasya svāminaḥ sattāvināśau dvāviti bhāvavikārau
dvābhyāmeva avabhāsabhāvābhāvābhyāṃ saṅgṛhītau,-iti darśayati |
nanu kimatra pramātrā prayojanamavabhāsanena vā janmādibhāvavikāra-
vaicitryakriyābalena ekakālakramasiddheḥ, tat kimarthaṃ pramātuḥ iti
bhāti iti ca vivṛtau darśitam, yat vṛttau na spṛṣṭaṃ; kriyāmukhena iti
iyatī vṛttiḥ | etat pariharati askhalita iti | vastucintā hi iyaṃ
(page 16)
prasiddhau tu nidānaṃ kṛmisarvajñādyapekṣayā yataḥ śāśvata eṣāṃ
citsambandhaḥ | etat evakāreṇa sūcitam | vakṣyate iti kāryakāraṇatattva-
vimarśaprakaraṇe
ābhāsabhedādekatra-------------------------------------------| (2|4|19)
ityādau sūtre mūrtivaicitryavato'nekasya kriyāvaicitryāt kālavaicitryaṃ
vartitaṃ vivṛtaṃ ca | apiśabdasūcitaṃ tu tadvaicitryavikalasya api
ekakālavaicitryaṃ yat, tasya yā vṛttiḥ ekasya ityādikā; tāṃ vivṛṇoti
ekasya punar ityanena deśakramābhāvaṃ darśayatā tu vyākhyātā |
gṛhe'pi yat vaitatyaṃ, tat na gṛhasya deśabhedaṃ karoti; apitu
gṛhāvayavānām | bhedā bhinnā eva | ata eva avayavī na deśabhinna
ekatvāt | tatastaddeśatvātaddeśatvacodanā tatra anubhavabahirbhūtā eva |
paṭa iti hi niyataparimāṇe tatra pratyayaḥ | naca parimāṇameva vaitatyam |
vaitatyaṃ hi bhūyodeśasaṃyogaḥ | deśasya bhūyastvaṃ bhedāt |
bhedaśca asya ādheyabhedāt | ādheyaśca avayavī nāma ekaḥ, natu anekaḥ
| anekatvaṃ tu tantūnām | teṣāṃ deśakrama eva vaitatyam | tantubuddhau
ca na paṭaḥ parisphurati, paṭadhiyi ca na tantavaḥ | ābhāsanasāraṃ ca vastu
| kaścit pramātā hi kvacidābhāse pratapati | tato'saṅkareṇa eva avayavā
avayavī ca,-ityāstāṃ tāvat | mātrapadena deśakramam, evakāreṇa
svarūpabhedaṃ nirasyati | teṣāmevaca iti kramavatām | tatrāpi kramo
yāvadekaḥ kṣaṇaḥ | sa ca pūrvāparamadhyapātī
(page 17)
vyavahāryo, natu śuddhaḥ,-iti tatrāpi kramavattā eva | yat tatrabhavān
pūrvottaraistathā kṣaṇaiḥ (dā bhāgaiḥ) samavasthāpitakramaḥ |
ekaḥ so'pi tadadhyāsādākhyātairabhidhīyate ||
(vā. pa. 3|8|11)
iti | acetanagatamapi pariṇāmaṃ bhedena vyācaṣṭe dāḍimādiphale iti |
pākākhyo'yaṃ pariṇāma ityarthaḥ | udbhavantī iti avicchinnatvena
abādhitatvaṃ darśayatā santānādhyavasāyaṃ sannivartakadharmaka-
bādhakaśatairicchan bauddho'ṅgīkaraṇīya eva | kriyātattvapratibhāsa-
mukhaprekṣiṇāveva hi virodhāvirodhau, natu śuṣkāveva aṅgulimoṭana-
ṭaṅkitau vastusiddhiṃ kurutaḥ,-iti nirūpitam | ekāśrayatvena iti
ekasminnapi pratyabhijñāpratyavamarśaikyena siddheryato bhavati, tato
deśakramādanekatraiva vartamānāt bhidyate, na atra deśakramaḥ
saṃbhāvanīyaḥ,-iti yāvat | natu ekāśrayatā eva kālakrame prayojikā
vasantagrīṣmādau tasyāmasasyāmapi taddarśanāt | nanu bhavatu evaṃ
kramarūpatā kālasya, vartamānādirūpatā tu katham | itthamityāha
snāna ityādinā | uttarasūtravakṣyamāṇena nyāyena vartamānaḥ sa
ābhāsa ucyate yasya sphuṭādirūpatā | tādṛśaśca kaḥ | yasya
grāhakābhāsena śarīrādinā māyīyena sahaiva prathanaṃ, sa
sahabhāvaḥ,-iti cet, āha antar iti | yadā sa grāhakābhāsaḥ, tadā tasya
grāhyasya ābhāsanaṃ na; yadāca sa grāhyābhāsastadā tasya grāhakasya
ābhāsanaṃ na,-ityevaṃbhūto yo'nyonyamabhāvasya ābhāsaḥ
ābhāsasattvam ityevaṃ pūrvamuktaḥ; tena yo vyavadhānābhāvaḥ,
(page 18)
tamavalambya sā sahapratheti ucyate-ayamasau sahabhāvo nāma | etat lokena
saṃvādayati sphuṭa iti | nanu evamabhāvavyavadhāne sati vartamānatvā-
bhāve tulye kathaṃ bhāvibhūtatvabhedaḥ,-ityāśaṅkya tamupapādayati
asattvam iti | evakāravyavacchedyaṃ darśayan bhūtakālamupapādayati
bālaḥ ityādinā | bhavanadharmāpi iti evaṃ sphuritasya bāhyarūpasya
eva bālyasya adhunā api saṃskāratayā antaraparikṣataṃ
bhavanamityarthaḥ | avabhāsasya iti bāhyatārūpasya | idānīmetasya
kālakramasya sakalaloka-siddhatvena svasaṃvedanasiddhatvena ca
anapahnavanīyasya bāhyārthanaye bhedadṛśi samarthanā na kathañcit
yujyate | tadavaśyasamarthanīye'smin-nābhāsavastuvāda eva śaraṇam, na
bāhyavādaḥ,-iti darśayannīśvara-pratyabhijñopayogamasya
kālaprakaraṇasya darśayati ata eva iti uktanayena yo'yaṃ kāla vyavahāro
bhāvābhāvānupraveśe nimittatvena uktaḥ, tata eva hetorekasya tau
viruddhau tannimittakasya api kālākhyasya kramasya virodhamutthāpayataḥ |
tathā iti viruddhaḥ | syādetat-na ekasya kaścit kālakramaḥ | apitu sa eva
bhūtvā na bhavati, abhūtvā ca bhavati | ayamevaca paramārtho
bhūtabhāvivartamānavikalpairvyavahriyate | naivaṃ,-ityāha sataḥ iti |
asataśca utpattiḥ,-iti mantavyamiha | etacca
yadasat tadasat-----------------------------| (2|4|3)
ityatra vakṣyate | yadātu na kaścidartho nāma paramārthataḥ, tadā tu kasya
virodhaparyanuyogaḥ | yat kila asya tattvaṃ, tat cidrūpaṃ svatantraṃ ceti
tasya api kaḥ paryanuyogaḥ | evaṃ prasaṅgādābhāsasāratvaṃ
(page 19)
vastūnāmabhidhāya, prakṛtameva nirūpaṇīyam,-iti darśayati yogināṃ
tu iti | tuśabda āśaṅkāmimāṃ sūcayati-yadi sphuṭābhāsamānatā eva
vartamānatā, tarhi yogino yadatītānāgatavastusākṣātkāri jñānaṃ, tatra
tayoratītānāgatayoḥ sphuṭatvaṃ tāvat-sākṣātkriyā hi anyathā kā-
tataśca tayorvartamānatāprasaṅgaḥ iti | atra nirākaraṇahetuḥ anyonya iti |
etaduktaṃ bhavati-yogino'pi sarvadā parityaktamāyāpramātṛpadasya ko
nāma atītādibhedaḥ | tattu aparityajata eva saṃskāra śeṣatayā bhavet saḥ |
tadaparityāge ca dehābhāsena samādhānakālabhāvinā saha tasya
hrāhyābhāsasya uktasthityā saṃbhavata eva ābhāsānābhāsau,-iti
kathaṃ vartamānatā | nahi sphuṭatvameva sā sattvamiti uktam |
atītagrahaṇaṃ bhāvino'pi upalakṣaṇam || 5 ||
nanu uktanītyā deśakālakramāvābhāseṣu eva syātām, na
pramātari | nirābhāso hi asau | tasya hi sarvamābhāsate, natu kasyacit saḥ |
naca asau kadācit na ābhāsate | anābhāsānupraveśanimittakau ca tāvuktau
| tat satataprakāśasvabhāve kathaṃ syātām | kāraṇānupalambhāt hi
tadabhāva eva yuktaḥ | dṛśyete ca etau-abhavam, bhavāmi, bhavistāsmi,-
iti; gṛhe, grāme, araṇye tiṣṭhāmi,-iti; prāsādāt mañcakasthānam,-iti ca
| pramātari ca tadabhāve bhāveṣu svātmano bhūtāderdūrādeśca
ayogaḥ,-iti kṛtvā pratītiparyālocanayā tadapekṣayā eva bhāveṣu
nirūpitau tau grāhyeṣu api kathaṃ syātāmiti kutra imau baddhaniveśāviti
yo muhyet, sa pratyāyyate sūtradvayena | tatra kālakramastāvadupapādyate
prathamasūtreṇa
(page 20)
sarvatrābhāsabhedo'pi bhavet kālakramākaraḥ |
vicchinnabhāsaḥ śūnyādermāturbhātasya no sakṛt || 6 ||
apiśabdaḥ prameyaṃ samuccinoti | sarveṣu ekānekarūpeṣu
bhāveṣu yaḥ kālakrama uktaḥ, tasya ya ākaraḥ prathamotpattinimittabhūta
ābhāsasya bhedo bhavanābhavanavaicitryaṃ, sa śūnyadhīprāṇadeha-
lakṣaṇasya pramātrīkṛtasya bhavati,-iti saṃbhāvyate, yato'sau
vicchinnabhāḥ | tasya hi bhāsanaṃ na svarūpaṃ nīlādivadeva jaḍatvāt |
saṃvitsphuraṇamevahi asya api bhāsanam, yadāhi na saṃvit tadātmatayā
sphurati, tadā na asya bhāsanaṃ mūrcchāyāmiva | tatastasya anābhāsana-
yogādasti bhūtādirūpatā, tadapekṣayā ca bhāvānāmapi | yastu
sakṛdvibhātaḥ | ityanayā brahmavidvācoyuktyā satatamavicchinnaprakāśa-
naikasvabhāvaḥ paramārthapramātā nirūpitaḥ, tasya na kadācidābhāsa-
bhāvābhāvau | tato na kālayogastatra, nāpi tadapekṣayā bhāveṣu api sa iti
sūtrārthaḥ | yadavicalaṃ bhāvasya, tat na anyāpekṣaṃ nīlatvamiva; naca
avicalametat,-iti ananyāpekṣatvavyāpakāvicalatvaviruddhaṃ
vicalatvamupa-labhyamānamananyāpekṣatāṃ vyāpyāṃ niṣedhati,-iti
vicalatvamupa-pādayati tathāhi iti atītānāmāgāminām iti evaṃ hi
sarvajñabrahma-viṣṇvādayo mantreśvarādayaśca vyavaharanti |
aidaṃyugīno vyavahāro rāmāderāgāmitayā parisphuraṇayogyaḥ
karkiviṣṇupramukhānāṃ ca bhūtatayā,-iti yadā tadā iti tasmādityarthe
| vivṛtam iti bhāve ktaḥ | sūtrānupāttamarthapadaṃ vṛttau prakṣipya
sūtrārtho vyākhyātaḥ | tadvyākhyānaṃ tata eva iti
uktarūpamarthamabhipretya | sa hi iti |
(page 21)
śūnyadehādyābhāsaprākkāla iti bahubrīhiḥ | smṛtim iti smṛtau
kevalaṃ bhāsate ityarthaḥ | aviśeṣeṇa iti pramātṛbhāgo vā arthabhāgo
vā na atra uddiṣṭa ityarthaḥ | ābhāsābhāvaṃ dehāderddṛḍhīkaroti
śarīrādeḥ iti | avasthābhāso yathā vicchidyate, tathā avasthāturapi
svarūpam,-iti vakṣyate
tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam | (3|2|15)
ityatra | tathā iti | prakāśanamasya svabhāvaḥ | vāgrahaṇena
vācoyuktidva-yasya āpāte bhaṅgībhede'pi phalatulyatāmāha | nanu
ekatveka āvarta-nārthaḥ iti ekaśabdāt kathaṃ kṛtvo'rthapratyayaprayogaḥ,
-ityāśaṅkāṃ nivārayati ekasyāḥ ityādinā | sthitireva āvṛttitvena
upacaryate, nimittaṃ ca atra dvitīyatṛtīyādau sthitau;
tadekabhāvaviśrāntakriyāyā yadāvṛttirū-patvamasti, tat sāhacaryaṃ
nāma | dvitīyādikāṃ hi sthitiṃ niṣeddhuṃ yāvat tāmādyāṃ sthitiṃ
vivakṣyati, tāvat sā prathamā sthitirdvitīyādi-sthitibhirniṣiṣitsitābhiḥ saha
sphurati | prayojanaṃ ca upacāre āvṛttiprati-pattiḥ | ekā sthitirāvṛttiḥ,-iti
hi ukte dvitīyā api āvṛttirūpatvena asti,-iti saṃbhāvyate | avaśyaṃ ca
etadeva mantavyam, anyathā lokasthitiḥ prasiddhā viparyasyeta,-iti darśayati
anyathā iti upacāre na aṅgīkṛte, āvṛttiśabdena dvivacanāntena āvṛttī
ityanena dve sthitī na ucyeyātām | ādyā hi sthitireva, na āvṛttiḥ; dvitīyā
tu sthitiḥ, ekā āvṛttiḥ; tṛtīyā sthitiḥ, dvitīyā āvṛttiḥ,-iti dvirbhuṅkte iti
tisro bhojanasthitayaḥ pratīyeran | tadāha ekārabdhatvāt iti | dve hi sthitī
ekayā āvṛttyā dvitīyasthitirūpayā
(page 22)
ārabdhe na dvābhyāṃ āvṛttibhyāṃ, evaṃca sakṛdityanena dve sthitī
ucyeyātām | naca evaṃ laukikaḥ śabdārtha ityevamayaṃ grantho guru-
pādaiḥ saṅgamitaḥ | dve iti dvayoḥ iti ca āvṛttiviṣayatvena cet spaṣṭena
pathā vyākhyāyate, tat dvayorāvṛttyoḥ kā anupapattistisṛṣu sthitiṣu |
tasmāt yathoktaiva gamanikā yuktā | tena iti uktena nyāyena aupacārika-
vṛttyā sakṛcchabdārthaḥ iti lokaprasiddhaḥ,-ityāśayaḥ | yadi nāma iti
śrīsadāśiveśadaśāyām || 6 ||
deśakramasya api eṣā eva vārtā,-iti sūtreṇa ucyate
deśakramo'pi bhāveṣu bhāti māturmitātmanaḥ |
svātmeva svātmanā pūrṇā bhāvā bhāntyamitasya tu || 7 ||
mitātmana iti hetuḥ, ṣaṣṭhyantaṃ ca idam | āvṛttyā tu lyablope
pañcamī vṛttau vyākhyātā, natu pañcamī eva tatprakrame
ṣaṣṭhīnirvāhe prakramavirodhe tuśabdasya asaṅgateḥ |
svātmāpekṣaṣaṣṭhīyojane kliṣṭatā | svātmanā pūrṇā yataḥ
prakāśamātrasvabhāvā aparimitasya pramāturbhāvā bhānti, tataḥ
svātmatulyā eva, amitā eva, deśakramavi-hīnā eva bhānti ātmani; iti
śuddhasvātmāpekṣayā na īśvarasya deśa-kramo, nāpi īśvarāpekṣayā
bhāvānām | ghaṭādeḥ padārthasya svaṃ rūpaṃ deśaḥ,
śarīraprāṇaśūnyāderevam; tataḥ parasparadeśaparihā-reṇa
avasthānamiti sa śarīrādiḥ pramātā ghaṭādiṃ padārthavargaṃ svataḥ
parasparataśca bhinnadeśaṃ paśyati | deśabhedameva bahudhā darśayati
puraḥ ityādinā | saṃsthānaṃ vakrādirūpaṃ tasya prathate | tacca
kiṃrūpam | āha, diśā pūrvāparādirūpayā, deśena vitatādinā yaḥ
kramaviśeṣaḥ,
(page 23)
tasya ya ābhāsaḥ-etadeva rūpaṃ caturaśratādeḥ saṃsthānasya tathā ca
catasṛṣu dikṣu samena deśavaitatyena yadābhāsanam-idameva cātura-
śrayam | evamanyat | sa tarhi digdeśakramaḥ kiṃnimittakaḥ | āha
citrābhāsakāritvalakṣaṇayā uktarūpayā saṃvicchaktyā yugapat
samakālamupapāditau yāvābhāsasya nīlādeḥ sadbhāvāsadbhāvau-
nīlaṃ bhāti, na bhāti ceti, tābhyāmānīto yo bhedo'nyatvaṃ;
tannimitāko'sau | ata eva mayā stutam
ābhāsapratibhāsatadvirahayościtrātmanoścañcalā
svātantryādavabhāsvarasvavapuṣostyaktakramaṃ yā sthitiḥ |
tatsaṃvedanasāgarasya vilasaccandrārdhaśobhābhṛto
rūpaṃ bhāvavibhātṛtāmayamahaṃ nityoditaṃ saṃstuve ||
iti | na kvāpi aprakāśa iti vṛttivākyasya iyaṃ yojanā-
sakṛdvibhāto'yamātmā pūrṇasyāsya
na kvāpyaprakāśanasaṃbhavaḥ |
iti sārasvatasaṅgrahasūtraikadeśārtho'dhyāsadṛṣṭyā śabde hetutvena
ukte kathita eva bhavatīti āgamo'yaṃ, na svamanīṣikā,-iti ca prathitaṃ
bhavati,-ityāśayena anukaraṇāt pañcamī vidhāya hetutayā vṛttāvuktaḥ
iti | yathā na veti vibhāṣāyāmarthagrahaṇamiti vākyaikadeśāt pañcamī-
vigrahe'pi nañaḥ paryudāsavṛttitvaṃ samarthayiṣyate itivā āśayena
aprakāśasya asaṃbhavāt,-iti yojanā | ghanatā yadyapi kāṭhinyaṃ
mūrtau ghanaḥ iti vacanāt, tathāpi tena iha asaṃbhavatā
svasahacārivijātīyāvyavadhānaṃ lakṣyate |
ciddhanamātmapūrṇaṃ viśvam-----------------------------|
iti hi sūtram | kartṛtvāt iti bhāvatayā ayabhāsane svātantryādityarthaḥ |
(page 24)
poṣayati sahate idaṃbhāga iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | kriyāprasaṅgāt
kālaśaktau vaktavyāyāṃ taddṛṣṭāntatvena deśakrama iti
mūrtivaicitryata-------------------------------| (2|1|5)
ityatra sa pūrvamuktaḥ, caramaṃ tu kālakramo dṛṣṭāntasya pūrvaṃ
vaktavyatvāt; iha tu upasaṃhāraśloke prakṛtaḥ kālakramaḥ prāguktaḥ || 8
||
nanu evaṃ bhagavati na astyeva kriyeti āyātaṃ kriyāsvarūpavyāpa-
kakālakramayogābhāvādityāśaṅkāṃ śamayannubhayamapi idaṃ
kramarūpaṃ kriyāśaktereva vijṛmbhitamiti ca darśayannasya
kālaprakaraṇasya īśvarapratyabhijñopayogamapi darśayati sūtreṇa
kintu nirmāṇaśaktiḥ sāpyevaṃviduṣa īśituḥ |
tathā vijñātṛvijñeyabhedo yadavabhāsyate || 9 ||
na etāvat deśakālakramatattvam, apitu anyadapi atra vaktavyamasti |
taducyate tathā iti deśakālakramavāṃstata eva bhinnaḥ pramātṛprameya-
vargo'vabhāsyate | etat yadavabhāsanaṃ, tat bhagavata eva nirmāṇasā-
marthyaṃ kriyāśaktirūpam | tacca evamiti taṃ bhedaṃ viduṣastajjñāna-
śaktimayasya tata eva tathā icchāśaktiyuktasyeti akṣarārthaḥ | etaduktaṃ
bhavati-iha icchaiva bhagavataḥ kriyā, yadupasaṃhariṣyate
-------------------evamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā | (2|4|21)
iti | caitrasya api pacāmīti yaiva icchā, saiva adhiśrayaṇādispandasahasre'pi
anapāyinī svātmanā akramā api kramarūpabhāvābhāsarūṣitā bhāti,
tathaiva parameśvarasya api jñātṛjñeyakrama ullasatu,-iti yā svātmani
icchā īśe sphurāmi pratyavamṛśāmi ghūrṇe ityādiparamārthā, sā
svayamakramā api pramātṛprameyabhedoparāgāt
(page 25)
sakramā bhāti, makuramaṇḍalamiva akramamapi nityapravahadvitatasarit-
krameṇa udayamānavyayamānataḍitsahasrarūpeṇa ca uparaktaṃ sakramam
| tataḥ sarvatraiva iyaṃ kriyā svayamakramā eva uparāgāt kramaṃ
pratipadyate iti na asyāḥ śuddhameva kramarūpaṃ vyāpakaṃ yena
vyāpakānupalabdhyā bhagavati sā niṣidhyeta,-iti sūtrārthaḥ | idameva
saṃvedanasya saṃvedanatvam-yadevaṃbhūtābhāsanasvātantryamiti |
yathoktaṃ
paricchinnaprakāśatvam---------------------------------| (bo. paṃ. 8ślo.)
ityādi | anena āśayena avatārayati tadatra iti atra uktaṃ tadadhikamucyate iti
kintu iti vyākhyātam | evaṃ viduṣaḥ iti vyācaṣṭe sthitaiva ityantena |
jñānaśaktirūpā hi śrīsadāśivādidaśā | tatra tu iti pūrṇatāyām,
anyathāhi nāmamātreṇa pūrṇatā sā bhavediti bhāvaḥ | nirbharatayā
camatkṛtimato yā parameśvaratā-eṣā śaktiḥ-iti vākyamadhye
vṛttikhaṇḍayojanā | mahacchabdaṃ vyācaṣṭe yatra iti | apiśabdādanye
koṭiśaḥ sṛṣṭisaṃhārāḥ | nanu saṃhāraḥ sṛṣṭau praviṣṭaḥ-iti kā
bhāṣā virodhāt | na virodho'yamityāha saṃhāre'pi hi iti | bījātmanā
iti saṃskāraśeṣataucityena | nanu evaṃ kaḥ saṃhārārthaḥ | āha kevalam
iti | ābhāsānāṃ yojanāyojanayorayaṃ vyavahārabhedaḥ,-iti yāvat |
asyāḥ iti mahatyāḥ sṛṣṭiśakteryo brahmādirūpatayā viśeṣo
jñātṝṇāṃ prajāpatyādisthāvarāntānāṃ guṇamayānāṃ
prameyānāṃ ca ghaṭasukhādīnāṃ guṇamayānāṃ tathā tathā
sṛjyamānānāmekaghanasṛṣṭitāyāmapi iyaṃ sṛṣṭiśaktiḥ, iyaṃ
sthitiśaktiḥ, iyaṃ saṃhāraśaktiḥ,-iti samuccīyamānaḥ, sa
māyāśaktyā kṛtaḥ | tatra hi iti māyāpade īśvara
(page 26)
eva brahmādirūpeṇa sthitaḥ | anena mahāsṛṣṭikartṛtve'pi parameśvarasya
sṛṣṭisthitisaṃhārakāritvena pūrṇameva sarvakartṛtvamupapāditam |
sarvadā brahmarūpeṇa viṣṇurūpeṇa rudrarūpeṇa īśvararūpeṇa ca
navatayā anuvartamānatayā bījāvaśeṣitāgamanena ca avāntaravaicitrya-
mātrāt sṛṣṭisthitisaṃhāraśabdavācyā, apiśabdācca śuddharūpeṇa
mahāsṛṣṭiśabdavācyā sṛṣṭirnāma yā ucyate; sā uktasya jñātṛjñeya-
vibhāgasya yadavabhāsanaṃ, tadātmikā eva | tadeva mahāsṛṣṭyantar-
bhūtaṃ sṛṣṭyāditrayaṃ sṛṣṭirūpaṃ vyācaṣṭe tādṛśāṃ ca iti
vibhāgena avabhāsitānām | anayā bhaṅgyā sā mitasṛṣṭirvyākhyātā
mābhūt punaruktatā,-ityāśayena | evaṃ trairūpyeṇa iti
brahmādirūpa-tvocitena sṛṣṭyāditrayeṇa | nanu evaṃ devatātritayasya
sadāsannihitatve rudrabhaṭṭārakoditaḥ saṃhāra ubhayavipakṣa iti na
sṛṣṭisthitī dṛśyeyātām | atra ucyate tatra ca iti devatātrayamadhye |
etaduktaṃ bhavati-ābhāsaparamārthavastuvāde yasya pramāturyeṣu
yathā mama evamamī bhāsante iti vyavahāraḥ, tasya te tathā | kvacit tu
ābhāsāṃśe bhagavadicchāta eṣāṃ melanamiti uktam | tataśca ādyatve
bhagavadrudrapramātrapekṣayā paranirodhasamavasthitasuṣuptibhūmikā-
rūḍhayogipramātrapekṣayā pralayākalavijñānākalapramātrapekṣayā
gāḍhasuṣuptāpannajīvadapekṣayā ca bījabhāva eva bhāvānāṃ bhāti |
te hi tatra ābhāse militāḥ | brahmaviṣṇubhaṭṭārakāpekṣayā
jāgratsvapna-padacārisaṃsāripramātrapekṣayā ca nūtanatā
anuvartamānatā ca bhāti te atra anyonyaṃ militā yataḥ | nanu anena
vibhāgāvasāyena vibhāgasya eva avabhāsanāt prakāśāvibhāgo
viccheditaḥ iti prakāśamānatvaṃ na syāt bhāvānāmityāśaṅkya yā
vṛttiḥ naca ityādikā, tāṃ
(page 27)
vivṛṇoti maheśvarasya tu iti | vidyādiśivāntakatattvapañcakamayasya
brahmādirūpatayā vibhāgaṃ kurvatastadrūpasya sato bhedanirdeśayogyā
api svātmani ahantayā sāmānādhikaraṇyena ekalolībhāvagamanaparyan-
tena avacchāditāstathāvidhasamāpattilakṣaṇaturyatadatītapadabhājāṃ ca
bhāsante kartṛtāyā udrekāt
mukhyatvaṃ kartṛtāyāḥ----------------------------| (3|2|12)
ityatra vakṣyamāṇāt | etena iti naca ityādinā vṛttigranthena virodhaḥ
parihṛtaḥ | ko'sau | yaḥ pūrvake vṛttigranthe sautrasya apiśabdasya vivaraṇe
apiśabdena āśaṅkitaḥ sambhāvyamānatvena uktaḥ | kasya asau virodhaḥ |
jñātrādivibhāgasya avāntaroktasya prakāśaghanatvasya
pūrvasūtrārtha-prastāvādihāpi āpannasya | nanu bhagavantaṃ
śivādividyāntamapekṣya yat bhāvābhāsanaṃ mahāsṛṣṭiśabdena uktam,
tat saṃhāro'pi na kasmāt | āha, bhavatu asau saṃhāraḥ; yathāhi
bījatopagamanaṃ saṃhāraḥ, tathā ahantāntarmagnatāpi | śivatve tu
bhāvānāṃ nāma api nāsti,-iti natu sṛṣṭirna saṃhāraḥ | tadarthameva
uktaṃ sadāśiva iti | uktiḥ iti vastu ekameva sṛṣṭisaṃhāravācoyuktyoratra
| nanu pūrvāvasthāyāṃ sṛṣṭi-rūpatā, uttarāvasthāyāṃ
saṃhārarūpatā; tat kathaṃ vastu atra na bhidyate iti | atra āha natu iti | nahi
atra paurvāparye kiñcit paramārthatā | evaṃrūpaprathā ca anugrahaḥ,
sthitisṛṣṭyavāntararūpa evaca vilaya iti kṛtyapañcakaprapañcanaśaktisāro
bhagavāniti tātparyārthaḥ iti śivam || 9 ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā-
yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhi-
kāre kriyāśaktivimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||
vol M00022 · chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2 · lines via source.start/end