chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2

IPVV · M00022
kriyādhikāraḥ | atha prathamo vimarśaḥ | śivamamṛtavapuṣamamṛtakalācatuṣṭayatṛtīyabhāgajuṣam | praṇamāmi bhāsayantaṃ kramarahite'pi kramamanekam || evaṃ jñānaśaktirūpaṃ vitatya nirṇīya kriyāśaktisvarūpaṃ tathaiva nirṇetavyamiti kriyādhikāra ārabhyate | tatra ca ślokāṣṭakena ata eva yadapyuktam---------------------------------------| ityādinā tathā vijñātṛvijñeyabhedo yadavabhāsyate | ityantena bhagavati vastuto'kramāyā api kriyāyāḥ paśupramātṛgatakra- māvabhāsanayogāt sakramatvamiti upapādyate | tathāhi ekena uktapūrva- pakṣanivāraṇam, ekena sakramatvākramatvavivekaḥ, trayeṇa kramasva- rūpam, dvayena sakramatvākramatvayorviṣayavibhāgaḥ, viṣayavibhāge'pi tayostattvata ekatraiva viśrāntiriti ślokena,-iti prakaraṇasya arthaḥ, pratisūtraṃ tu nirūpyate | adhunā jñānaśaktitattvanirṇayopayoginā nyāyena prakṛtaṃ prameyāntaramapi siddhamadhikaraṇasiddhāntadiśā,- iti sūtram ata eva yadapyuktaṃ kriyā naikasya sakramā | eketyādi pratikṣiptaṃ tadekasya samarthanāt || 1 || (page 2) anubhavavikalpātmanā santānavṛttīni jñānāni eva prakāśante, natu eṣāmāśrayaḥ kaścit | smṛtiśca saṃskārata eva siddhā | jñānaṃ ca yadi jaḍaṃ, kasya arthaprakāśatā | ajaḍaṃ cet, na asya deśakālayogāt bhedāḥ,-ityātmanaḥ kathamanyat tat,-iti pūrvapakṣīkṛtaṃ tāvat | tatra yaduttarīkṛtam-bhinnānāṃ saṃvedanānāṃ na vyavahārāṅgatā, na saṃskāramātrāt smṛtiḥ, jñānaṃ ca asaṅkucitasya eva saṃvedanasya svaśaktinirmitajñeyoparāgasaṅkucitarūpaṃ-śaktiriti, dharma iti ca ucyate,-iti | ata eva hetukalāpāt kriyāviṣayamapi pratipakṣāyitaṃ pratikṣiptam | na kevalaṃ jñānaviṣayaṃ dūṣaṇamiti apiḥ | tathāhi yat coditam-ekā kramikā ca kathaṃ kriyā, āśrayasya ca tadyoge kathamekasvabhāvatā, sambandhaśca dviṣṭhādirūpa ekaḥ katham,-iti, tatra iyān saṅkṣepaḥ-ekamanekasvabhāvaṃ kathaṃ syāt,-iti | tatra darpaṇasya iva anekābhāsa-bheda ekatāmanapabādhamāno na virodhamāvahati,-iti ukternirbādha- pratyabhijñāpratyakṣaprasādhitaikabhāvaḥ padārtha ābhāsasārastathā- bhūtāneva viruddhānākārān svātmani upagacchan haṭhādeva kramikāṃstānābhāsabhedānātmani abhinne bhāsayan kriyāśrayaḥ,-iti yuktameva | sambandhāderapi ayameva siddhiprakāraḥ | evamekasya āśrayasya samarthanāt hetoḥ kriyāśakticodyāni api pratisamāhitāni,-iti sūtrārthaḥ | sarvatra iti bahirantaśca | icchanti iti kāṇādādyāḥ | iha tu iti ābhāsasāravastuvāde | pratītisāro hi yadi bhāvaḥ, tat pratītimullaṅghya bhedena kathaṃ śapathairapi vyavasthāpyeteti ākūtam || 1 || (page 3) nanu kramikatvameva kriyāyāḥ prāṇitam | kramaśca kālānavacchinne bhagavati kathaṃ syāt | etat samādhatte sūtreṇa sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ | ghaṭate natu śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syāt prabhoriva || 2 || utkṣipati avakṣipati | hastamiti ye hastasya pūrvottare kṣaṇāḥ, te tāvat kramavantaḥ | tatra keṣāṃcit te eva kṣaṇāḥ kriyā ekā vibhāga- saṃyoganimittabhūtā, keṣāṃcit taddhastagatoktarūpabhedasampādikā nityānumeyā api kramikakāryabalāt kramikā eva anumīyata iti laukikyeva bhedaviśrāntā kriyā sakramā yujyate ābhāsavicchedotthāpakabhagavat- svātantryalakṣaṇayā kālaśaktyā hetubhūtayā | prabhostu kālānavacchinnatvāt yā kriyā, sāpi kālānavacchinnaiva prabhuriva śāśvatī sā yataḥ | etaduktaṃ bhavati-laukikajñānavyavahāramūla- jñātṛjñeyaprakāśane sāmarthyaṃ jñānaśaktirdevasya | tatraiva saṃyojanādisvatantratātmā vimarśaśaktireva vastutaḥ kriyā | uktaṃ ca etat kriyā ca paravāgvṛttyādikā----------------------------| ityādipradeśeṣu | sā tu vedyacchāyācchuraṇamacchatvādavacchedakama- bhyupayatī kramavatī bhāti vastuto'kramatve'pi,-iti sūtrārthaḥ | vṛtti- vivṛtī spaṣṭe | kālagrāsādapi iti kālānavacchedāt tāvadakramatvaṃ sthitameveti | kimatra ucyate | unmiṣite'pi vedyagrāme māyāpramātṛpada- mapi adhyāsīno bhagavān yāvadeva bāhyāntararūpaṃ vedyakulaṃ svātmani prakāśasyātmaviśrāntiḥ-----------------------------| (a. pra. si. 22) (page 4) idamityasya vicchinnavimarśasya-------------------| (a. pra. si. 15) ityādinayena grasate viśramayati, tāvat tanniṣṭho'vabhāsanakramo'pi grasta eva,-iti ahamiti yā saṃyojanādicitritasamastabhāvaprakāśopasaṃhāra- paryantadaśāviśeṣavimarśalakṣaṇā kriyā, sā niṣkramā eva || 2 || nanu ko'sau kālaḥ, yo bhāvānāmavacchedaka ucyate | yo hi kaiścit nityadravyaviśeṣātmā upagataḥ, sa ekatvāt saṃyogaviśeṣāt citrākāra- cirakṣiprādidhīhetuḥ katham | upādhibalāt tathābhidhāne te eva upādhayaḥ santu | kiṃ tena | guṇakarmādeśca tena asaṃyuktasya na kālāvacchedo bhavet,-ityāśaṅkya bhagavata eva śaktiḥ kramamavabhāsa-yantī kālaśaktiḥ | tadavabhāsyaśca māyāpramātṛlagna eva pradhānatayā bhavennetadviṣayīkaraṇīyabhāvaniṣṭhaḥ krama eva kālaḥ,-iti darśayituṃ sūtraṃ kālaḥ sūryādisañcārastattatpuṣpādijanma vā | śītoṣṇe vātha tallakṣyaḥ krama eva sa tattvataḥ || 3 || niyataparimāṇaṃ yat prativartakādi tena, kanakaṃ mīyate; naca atra anavasthā anyonyāśrayo vā | tadvat prasiddhaparimāṇayā kriyayā arkodayāstamayamayyā caitragamanam | taducyate-divasaṃ caitro gacchatīti | ādityakriyā api yadā parimitsitā bhavati, tadā prasiddhābhirnālikāsruti- bhirmīyate-triṃśataṃ nālikāḥ sūryo dṛśyate iti | tena yasya yatra yadā ābhāsavarga iyattayā pariniṣṭhitaścandrasūryaśītoṣṇakokilasaṃma- dādeḥ, tasya tatra tadā sa eva kālaḥ | tena sūryādigato yo niyataḥ svabhāvabhedaḥ, sa kramaḥ; sa eva (page 5) kālaḥ | tena sūryasañcārādibhiryo'nyo lakṣyate pravahaṇadharmā navapurāṇatādirūpaparatvāparatvatadvaicitryatadbāhulyādupakalpitayauga -padyetaraciraśīghratādyasaṅkīrṇabhāvasvabhāvotthāpako vaiśeṣi- kāṇāṃ dravyarūpaḥ, kāpilānāṃ rajaḥsvabhāvaḥ pravartanātmakatvāt, vaiyākaraṇānāṃ nityānāśritapravṛttisvabhāvaḥ, saugatānāṃ santanyamānabhāvaikaparamārthaḥ; so'pi vastutaḥ kramarūpatāṃ na atikrāmatīti krama eva nāma bahiḥ kālaḥ,-iti vyavahriyate | svapnasaṅkalpamāyendrajālaprāye cetanasya ābhāsavarge kramasya iyattāniyamo hariścandrarajanīvṛttāntakramasya iva | tadatra saṃvicchakti-reva pratapati tannirmitatvādābhāsacitratāyāḥ | tadāśrayatvācca kramasya yatrāpi kāraṇe kālākhyeti ucyate, tatrāpi divase jāto madhyāhne jāta iti arkasañcārakramasyaiva kāraṇatāpratītiḥ siddhā, natu nityadravyātmanaḥ pariniṣṭhitarūpasya kasyacit | dravyamapi tatpravahaṇadharmakameva navapurāṇatārūpaparatvāparatvatadvaicitryotthāpakamiti cet, tarhi punarapi kramarūpatā eva asya anubhavānusāreṇa vyavatiṣṭhate, na rūpāntaramiti krama eva ābhāsane'nupraveśātmā kālaḥ,-iti siddham | vakṣyamāṇāt iti kramo bhedā----------------------------------------------(2|1|4) ityādisūtreṣu | nālikādi iti muhūrtādeḥ kalpāvasānaparyantasya pari- grahaḥ | nanu yena kalati kṣipati paricchinatti, sa kālaḥ | kriyā paricchedyā, tat kathaṃ sā kālaḥ | atra āha viśiṣṭa iti | iyattayā prasiddhatvamanena lakṣayatā tasyāmapi parimātumiṣṭāyāṃ nālikāsrutyādikriyāntarameva kāla ityāha | anavasthādi ca kanakaprativartakavṛttāntena kṛtasamādhānameva | (page 6) prāksiddhadhruvakakalpyaprasiddhyantaropajīvanena ca kālo vyavahriyate | sarvo hi vyavahāraḥ prāksiddharūpopajīvanenaiva | tṛptilābho'pi hi pūrvaprasiddhatṛptiyogata eva | tata eva cinmaya eva iti | sarve vyavahārās- tasya eva purāṇatvena prākprasiddhatāyāmavivādāt,-iti darśitameva | saṃvideva hi prāṇanakriyayā prākkālamullāsayet | mahāpralaye ca brahmaṇi svapatyapi tanniḥśvāsocchvāsādikriyayā, uttaraviṣṇurudrapra- bhṛtikāraṇavargagatayā ca kriyayā kālavyavahāraḥ | bhagavati tu na kālavyavahāraḥ kaścit | tacchaktau tu māyāyāṃ prabhavantyāmābhāsa- bhedaścedutthitaḥ, tat kramātmā kālo'pi vijṛmbhata eva | nanu yadi sañcā-reṇa godohādirlakṣyate, natu ādigrahaṇena svīkriyate; tarhi sūtre kimarthaṃ tat | ucyate | anyagraha iti candrāderanyasya grahasya parigrahaḥ | yuktaṃ ca etat-godohādisaṅgrahāya cedādipadaṃ syāt, sañcārādiriti brūyāt | tat sarvam iti uktamupalakṣitam, ādiśabdopāttaṃ ca yat sūtre; tat saṅkṣepa-vṛttau vīpsayā vyākhyātam | natu vāśabdāstrayo vā kartavyāḥ pratyeka-saṅkrāntavikalpyamānatvadharmābhidhānāya, eka evavā vikalpyamāna-tāyā ekatraiva uktāyāḥ svabhāvamahimnā anekopakrāntaniṣṭhatvapra-tīteḥ | tat kathaṃ dvau vāśabdau sūtre | maivam | ādyo vāśabdo dvayoḥ pakṣayorvikalpyamānatāmācakṣāṇastulyavṛttāntatāmāha | tathāca prathamau pakṣau paricchedakriyopayogī kāla ityanena āśayena sthitau, tṛtīyastu kāraṇe kālākhyetyanena āśayena | tatra ca kāraṇasya (page 7) sato'vacchedakatvameva kālatāyāmupayujyate | avacchedakatve ca krama- rūpatā eva āgacchati,-iti vaktuṃ vāśabdaḥ | evaṃca akāraṇarūpo vā kāraṇarūpo vā astu kālaḥ iti pakṣadvayaśeṣatā eva paryavasyati,-iti vāśabdadvayameva prayoktuṃ yuktam | etadāha na kevalam ityādinā | siddharūpaḥ kriyātmā, ādipadāt svalakṣaṇasya upādānakāraṇamapi | etat iti sarvam | nanu svecchā api prasiddhimanavalambya vartate avacchedaka- kalpanāyai | satyam | prasiddhirapitu na ekaghanā,-ityāha prasiddheśca iti | śītādiḥ kāla ityamuṃ pakṣaṃ śodhayan kāraṇe kālākhyā,-iti sūtrasya uktarūpamarthaṃ vyācaṣṭe śītādīnām iti | śītāderapi avacchedakatā eva kālatāyāmupayuktā, sā ca pravahaṇadharmakramarūpa-tvāveśenaiveti tadgataḥ krama eva kālaḥ- ityuktaṃ bhavati | etacca iti avacchedakatvam | etena sarveṇa sūtroktena upalakṣyamāṇaṃ yatkiñcit kalpitamavacchedakam | sthirarūpam iti prasiddhaṃ vyavahartṝṇāmeka-rūpatvena, sarvatra ca kramasya tādṛśatvameva pravahaṇadharmaṇaḥ kālaliṅgāviśeṣāt,-ityekaṃ yat, tadeva kālaḥ | sa ca padārthānāṃ prameyāṇāṃ pratītimavacchinatti | prameyaṃ hi pramīyamāṇameva anyathā na bhavati yāvadāsīt, asti, bhaviṣyati,-ityamunā rūpeṇa kramātmanā na anugṛhītam | tena pratītidvāreṇa samastakriyāvaccheda-katvaṃ kālasya,-ityuktaṃ bhavati | sthirarūpapadārtha iti vā samastaṃ padam | krama eva iti | krama evahi viśiṣṭaḥ paratvāparatvalakṣaṇāṃ purātananūtanasthitiṃ darśayan santatābhyāṃ paratvāparatvābhyāṃ ciravyavahāram, anyathāca aciravyavahāraṃ, svarūpeṇa kramasthitiṃ, (page 8) bhāvāntaropāśrayeṇa anekabhāvaparicchedena yaugapadyaṃ mūrtikṛta- dūratvādūratvarūpābhyāṃ paratvāparatvābhyāṃ saṅkīryamāṇatayā bhāveṣu vidadhat kālaḥ,-ityucyate | tatraiva ca uktanītyā nityatvaikatve yadi vyavahriyete, dravyatvaṃ ca svātantryāropaṇena; tadā kāṇādamatasya api na kācit kṣatiḥ satyasmaddarśanaśaraṇabhāvopagamane,-iti ākūtam | nanu vasantādiḥ kālaḥ prasiddhaḥ, sa ca kathaṃ kramātmā | itthamityāha tathāhi iti | mīnameṣarāśisaṃcaraṇanimittā arkasya udayādikriyā varta-mānā vasanta ityanubhūyate | nanu sa vasantaḥ kālo'rkasya kramarūpaḥ sahakārodbhedasya kathaṃ kālaḥ,-ityāśaṅkya brūte tenaiva iti | vāśabdena asya eva pakṣasya dārḍhyaṃ dyotayati | yathā kanakasya svameva rūpaṃ māṣaka iti paricchinnamucyate, prativartakagataṃ tu tatra upalakṣaṇamātraṃ-natu anyatratyamanyatra saṅkrāmati-tathaiva sahakārābhāsasya āntaratvagrāhyatvabāhyatvābhāsānāṃ korakamu- kulavikasvarādivaicitryabhājāṃ yo nijaḥ kramaḥ, sa eva vasantaḥ | sa tu arkodayastasya upalakṣaṇamātram | evaṃ sarvatra mantavyam | nanu vasantādiśabdebhyo'kramameva siddharūpaṃ vastu pratipattipathamabhyeti, na kramaḥ | atra ucyate vasantādi iti | etacca ----------------------------tiṅvācyakarmavat | (1|5|17) ityatra vitatya uktam | ākhyātapadādeva hi yathā kriyā pratīyate, na anyataḥ; tadvat tata eva kriyāsvarūpahṛdayapraviṣṭaḥ kālaḥ | abhūditi hi bhāvāva-bhāsasya bhavanakriyā avabhāsasphuṭatvatadasphuṭatvakramopaśliṣṭā nirbhāsate | bhaviṣyadādayastu ghaṭāditulyameva arthamāhuḥ | tata eva bhaviṣyat, abhavat, idaṃ vartamānaṃ dinam,-ityādau na kālasya saṅkīrṇatā kācidabhavadityasya (page 9) eva atra kālatvena unmeṣāt, vartamānabhaviṣyacchabdārthasya siddharūpa- dinaviśeṣaṇataikaviśrāntisatattvatayā kriyāvacchedakatvāyogāt | etacca agre vitaniṣyate,-ityāstāṃ tāvat | yasmāt kriyāśarīrāntaranupraveśa- vaśonmiṣitaśarīraḥ krama eva kālaḥ, tat iti tasmāt hetorevamavatiṣṭhate- yat kila bhāvavikāraṣaṭkakramaparamārtha eva kālaḥ | nahi bhāvavikārādhikā kācit kriyā asti | yathāha tatrabhavān janmādayo vikārāḥ ṣaḍ bhāvabhedasya yonayaḥ | (vā. pa. 1|3) iti || 3 || nanu evaṃ bhāvānāṃ svabhāva eva kālaḥ,-ityastu | tataśca kālaśaktirnāma kā anyā, yena uktaṃ sakramatvaṃ ca------------------------------| (2|1|2) ityatra kālaśaktitaḥ iti | etat samādhatte sūtreṇa kramo bhedāśrayo bhedo'pyābhāsasadasattvataḥ | ābhāsasadasattve tu citrābhāsakṛtaḥ prabhoḥ || 4 || svabhāvabhedamātraṃ cet kālaḥ, aṅgulīnāmapi kālabhedaḥ syāt | tasmādābhāsanānābhāsanābhyāṃ yo bhedaḥ, tathābhūtabhedanimitta-kaḥ kālātmā kramoḥ; na bhedamātranimittakaḥ | ābhāsasadbhāvāsad-bhāvau ca yau vaicitryeṇa, tau svapnasaṅkalpanādau kramotthāpanadṛṣṭa-sāmarthyasya prabhaviṣṇoreva sakāśāt bhavataḥ | yaduktaṃ tatrabhavatā ekasyaiva tu sā śaktiryadevamavabhāsate | (vā. pa. 2|22) iti, tathā anyatrāpi tamasya lokayantrasya sūtradhāraṃ pracakṣate | pratibandhābhyanujñābhyāṃ tena viśvaṃ vibhajyate || (page 10) yadi na pratibandhīyāt pratibandhācca notsṛjet | avasthā vyatikīryeran pauryāparyavinākṛtāḥ || iti | anena hi svātantryamābhāsanānābhāsanayorvadatā aiśvaryamuktam | sa hi bhagavān citratayā ābhāsān karoti | tat yathā-dṛḍhalohitonnata- ghaṭābhāsān sāmānādhikaraṇyena, ghaṭapaṭābhāsau sahaiva pṛthak- tvāvabhāsena, svātmani ekarasena ābhāsena, anyonyaṃ tu ekarasena anābhāsena | iyati na kramaḥ kaścit | yadā tu vasantābhāsaṃ grīṣmābhā-sena, imamapi tena śūnyaṃ samābhāsayati; tadā kramasya unmeṣa ityevaṃ bhagavata eva ābhāsānābhāsaprathanasamarthatā yā, saiva kālaśaktiḥ | tato bhavan bhāvopādhibhūtaḥ kramaḥ kālaḥ,-iti sūtrārthaḥ | enamava-tārayati krama iti | paryālocanayā iti anyathānupapattyā kramasyeti ākūtam | vicitram iti ābhāsānābhāsayuktaṃ kṛtvā yat ghaṭapaṭādya-vabhāsakaraṇam | iyameva bhagavataḥ kartuḥ kalanakriyā | etadevaca bhāvopādhibhūtasya kramātmanaḥ kālasya āviṣkriyamāṇasya āviṣkaraṇasāmarthyam | ityādau iti asmin vākye yat avabhāsa ityādi śakalakaṃ, tat kartṛ, tat iti vivṛtiprārambhe yaduktaṃ, tat karmabhūtamāha,-iti saṅgatiḥ | asya iti sautrasya | ekāśrayatvāyogāt iti kramotthāpakayo-riti manyate | anyathā ghaṭo na ābhāseta, ābhāseta ca,-iti kimekāśrayatā na yujyeta ityanayoḥ bhedahetutvena ca iti kramotthāpakabhedanimittatayā | upādānāt iti sūtre | bhinnatvam iti kramaṃ prati upayogi,-iti bhāvaḥ | ata eva iti yato'smin (page 11) prakṛte krame dvayamupayogi | upātte iti vṛttau bhinnāvabhāsavaicitrya- śabdābhyāṃ napuṃsakaikaśeṣo'tra dvayasya upayogitāṃ darśayati | citratvam iti | bodhātmanaḥ iti citrajñānasya | tathāca iti citrabodhaikatva- bhedaikatvayośca virodhe vāgbharamāryavacanena karoti | ādyaṃ hi pādatrayeṇa atra uktam, anyat tu turyeṇa | etat vacaḥ saṅkṣepeṇa vyācaṣṭe nīlādīnām ityādinā | anena turyapādo vyākhyātaḥ bodhaḥ ityādinā śeṣaḥ | anyonyāparityāgena paricchedāt ityanena ----------------------------ananyabhāk | aśakyadarśanaḥ----------------------| (pā. vā. 3|220) ityasya prasaṅgasya yat viparītamabhīṣṭamarthatattvaṃ, tat vyākhyātam | taireva iti uktarūpairnīlādibhirbrahmavādibhirvā evaṃ tāvat vadadbhiranakṣaramakṣaramapi brahmatatvaṃ citramaṅgīkṛtaṃ bhavati | sarvajñabodhasya sārvakālikasārvadeśikabhāvābhāvābhāsa- citrasya svayaṃca bodharūpatayā deśakālānākalitasya aṅgīkaraṇāt yairdūṣayitumabhīṣṭaṃ, tat teṣāmeva saṃvitparāmarśakuśalaparipāka- prasannamaheśvaraprasādoditāvadātapratibhāpratilambhādeva sphuritamiti evakāraḥ | citraṃ kṛtvā yā viśvātmabhāvena bhagavataḥ sthitiridameva kālaprathane nimittam | nanu avabhāsarūpatāṃ muktvā ke pare bhāvā nāma, yena uktaṃ bhāveṣu iti | tatra āha māyā iti | ubhayarūpāpi iti | anena idamāha-sūtre vṛttau ca ubhayarūpo'pi ayaṃ deśakālakrama ābhāsānābhāsopakṛtabhāvabhedāśrayatvena tāvaduktaḥ, sūtrāntare ca vibhakṣyate | mayā tu vivṛtikṛtā-kriyāprasaṅgāyātaḥ kālaśaktivicāraḥ,-iti kālakramābhiprāyeṇa sūtravṛttī nīte iti || 4 || (page 12) citrābhāsakṛttvaṃ darśayati sūtreṇa mūrtivaicitryato deśakramamābhāsayatyasau | kriyāvaicitryanirbhāsāt kālakramamapīśvaraḥ || 5 || mūrtīnāṃ saṃvedyarūpāṇāṃ bhāvānāṃ yat vaicitryaṃ gṛhaprāṅgaṇavipaṇidevakulārāmāraṇyādibhedena, tato hetostat vaicitrya- mābhāsayan parameśvaro deśakrama vaitatyāvaitatyātmakamavabhāsayati | ekapratyabhijñābalāt tu yat svarūpeṇa abhinnaṃ hastādi, yadvakṣyati vimarśaikyenātirohitābhinnadravyātmanaḥ iti; tasya yadanyānyadeśatvamanyānyadharmatvaṃ svarūpaikatāmabādha- mānaṃ-gacchati caitraḥ, pacyate phalam,-ityevaṃbhūtaṃ kriyāvai- citryaṃ, tasya nirbhāsanāt hetorīśvaro virodhamavirodhaṃ ca svātantryāt nirbhāsayan kālākhyaṃ kramamekasya virūddharūpatayā anucitamapi avabhāsayati,-iti sūtrārthaḥ | anekasmin vastuni deśakramo gṛhāṅganavat, kālakramaḥ sahakāramallikādivat | ekasmiṃstu na deśakramo dūratādera-bhāvāt | vaitatyamapi aṃśānām | tadekatra kālakrama eva pacyamānāmra-phalavat,-iti vṛttitātparyam | vedye eva kālāvasthitiḥ, na saṃvidi | jñāne'pi vedyāṃśe eva kālaḥ, na svasaṃvedanāṃśe; naca vimarśa-rūpaśabdānāṃśe,-iti ghaṭayati svarūpamātram ityādinā | ākāśī-yasya iti prāṇapreraṇanairapekṣyeṇa eva icchāprayatnamātraprakṣobhite ākāśe hṛdayagagane ahamiti parisphurato grāhakarūpasya jñānabhāge vā paśyantīmadhyamātmanā sphurata idamiti grahaṇarūpasya | bhedābhāvāt iti avedyatvādityarthaḥ | yadāha tatrabhavān avyaktaḥ kramavāñśabda upāṃśu yo'bhidhīyate | akramastu vitatyaiva buddhiryatrāvatiṣṭhate || (vā. pa. 2|19) (page 13) iti | vāyavīyādeḥ iti ghaṭa-ityādervaikharīpadāpannasya śukaśukādeśca vāyavīyasya, dhagadhagādestaijasasya, chalachalādeḥ sālilasya, ṭakaṭakā-deḥ pārthivasya śabdasya dūrādibhedaḥ sajātīya vijātīyāpekṣayā bhavatyeva | vivṛtā iti natu asarvagatadravyaparimāṇamiha mūrtiḥ kāṭhinyaṃ veti āśayaḥ | atra kaścit śabdasya mūrtatvamasahamāno deśakramaṃ ca mṛśyamāno, na mūrtatā deśakramopayojikā,-iti pūrva-pakṣayati nanu iti | kārya iti śukaśukādi | kāraṇam iti śabdatanmātra-mapi hi vāyoḥ kāraṇam | śabdasparśajo hi vāyurāviśati,-iti na vāyureva asau yena mūrtaḥ syādityarthaḥ | nanu tasya asau dharmaḥ | satyaṃ dharmaḥ, natu śabda eva vāyuḥ | sparśaguṇāderbahirvāyurvilakṣaṇaḥ | etat darśayati āviśannapivā iti | tasya iti vāyavīyasya | anyasya iti taijasādeḥ | yadica mūrtirnibandhanaṃ deśakrame, śabdasya tarhi sa na syāt | asti so'sya,-iti darśayati yugapadevaca iti | anena sajātīyāpekṣayā sphuṭaṃ dūrādūrādi darśayatā na kāraṇādyupādhikṛtamatra taditi darśitam | evamanayā bhaṅgyā paramārthata ākāśe eva śabdo, na vāyvādau; yena tasya mūrtatvāt taddharmo'pi abhedena pratīyamānaḥ śabdo mūrto bhavet | tathāhi viśiṣṭaṃ hi aparaṃ pareṇa iti nyāyena vāyvādau tadupalambhaḥ | vāyvādi ca mūrtaṃ na ākāśamiti asarvagatadravyaparimāṇaṃ mūrti- mupagacchatā codite pratyāha astvevam iti | loke bhavatu amūrtavyavahāraḥ śabdasya, śāstrāntare vā | loko hi saṅgrahaparigrahadānādiyogyaṃ mūrtaṃ manyate, na śabdam | tadanusāreṇa eva paribhāṣitamasarvagateti | mūrtau ghanaḥ (page 14) (3|3|77) ityatra ca kāṭhinyaṃ mūrtiruktā, saca na iha prakāra iti darśayati viśeṣaṃ dyotayan ihatu iti | kriyārahitam iti | na atra deśakrame, kriyā upayuktā | sā astu mā vā bhūt, vedyasvarūpaṃ tu yat, tadeva mūrtirdeśa- bhedakramopakārāya ālambyate ityarthaḥ | anekasya iti padena anena mūrtirvivṛtā vedyavasturūpatvena | lakṣaṇe iti itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā, jñāpakasya vā lakṣaṇayā hetutvavivakṣāyāṃ hetau | naca iyaṃ svamanīṣikā,-ityāha tatrabhavat iti | icchan iti anyairapi mūrtikriyāvivartāvavidyāśaktipravṛttimātram | ityādibhiḥ śrutyantavākyairvyavahṛtamabhyupagacchannityarthaḥ | nanu jñānavimarśāvapi na niḥsvarūpāviti tatrāpi syāt deśakramo mūrtipra- yuktaḥ | maivaṃ, na svarūpamātraṃ mūrtiḥ, apitu ābhāsyamānaṃ vedyāntareṇa tulyakakṣyatāṃ sahamānam | natu evaṃ jñānaśabdane, vidyoparakte hi te, natu vedye | etadāha jñāna ityādinā | athavā iti amūr- tasya api śabdasya mūrtāstāvat pavanādayaḥ āśrayāḥ | guṇideśakaśca guṇaḥ | tat guṇini vāyvādau mūrte yo deśabhedaḥ, sa tatrāpi saṃyukta- samavāyāt lakṣyate, na pāramārthikaḥ,-iti mūrtānāmeva deśakramaḥ, -iti śāstrāntarīyamūrtyupagame'pi na kiñcit khaṇḍitam | prathamaṃ ślokārdhaṃ vyākhyāya aparaṃ tu vyākhyātumupakramate saṃvedanāt- mana eva ityādinā | gauṇī kartṛtā ityatra hetuḥ kartṛtopacārāt iti | vedyasya vedanāntaḥprakāśamānatvena nimittena kartṛtādhyāropādupacāre (page 15) mukhyārthabādhaṃ hetumāha saṃvedanātmana eva iti | mūrtimatāmapi iti vedyatvena asaṃvedanātmanāmapītyarthaḥ | evaṃ paramārthasthityā gauṇatvaṃ nirūpya prasiddhyanusāreṇa āha yathā pratīti mukhyāṃ vā iti | kālabhedo'pi iti anekasya na paraṃ deśabhedaḥ, yāvadayamapi,-iti apiranekatāmākṣipati | ekasya kālakramo'gre vakṣyate ekasya punar ityādinā | taṃ kālaṃ vibhajati ābhāsānābhāsayogena tathāca iti | yasya iti pramātuḥ | yasya iti arthasya | tasya iti pramātuḥ | sa iti arthaḥ | vartamāno bhāti iti sambandhaḥ | vākyāntare yasya iti arthaparāmarśakamanuvartya sambandhaḥ kartavyaḥ | pramāturarthasya yasya anābhāsamānasya kāraṇasattāvabhāsanena vartamānāvabhāsatvaṃ kalpyate kāraṇāvabhāsasya vartamānasya pratyakṣasya vināśābhāsena saha, so'rthaḥ pramāturbhāti,-iti saṅgatiḥ | bhūtavartamānayoḥ prasiddhatvāt na udāharaṇamuktam, bhāvini tu bhaviṣyati pramāṇābhāvāt iti nyāyena karkiviṣṇvādivṛttānte bhaviṣyadudāharaṇe vicikitsurudāharaṇāntaramāha yathā iti | adyatanadinakaraṇīyamiva hyodinasaṅkalpitādyatanakartavyasya apratihatecchasya svāminaḥ sattāvināśau dvāviti bhāvavikārau dvābhyāmeva avabhāsabhāvābhāvābhyāṃ saṅgṛhītau,-iti darśayati | nanu kimatra pramātrā prayojanamavabhāsanena vā janmādibhāvavikāra- vaicitryakriyābalena ekakālakramasiddheḥ, tat kimarthaṃ pramātuḥ iti bhāti iti ca vivṛtau darśitam, yat vṛttau na spṛṣṭaṃ; kriyāmukhena iti iyatī vṛttiḥ | etat pariharati askhalita iti | vastucintā hi iyaṃ (page 16) prasiddhau tu nidānaṃ kṛmisarvajñādyapekṣayā yataḥ śāśvata eṣāṃ citsambandhaḥ | etat evakāreṇa sūcitam | vakṣyate iti kāryakāraṇatattva- vimarśaprakaraṇe ābhāsabhedādekatra-------------------------------------------| (2|4|19) ityādau sūtre mūrtivaicitryavato'nekasya kriyāvaicitryāt kālavaicitryaṃ vartitaṃ vivṛtaṃ ca | apiśabdasūcitaṃ tu tadvaicitryavikalasya api ekakālavaicitryaṃ yat, tasya yā vṛttiḥ ekasya ityādikā; tāṃ vivṛṇoti ekasya punar ityanena deśakramābhāvaṃ darśayatā tu vyākhyātā | gṛhe'pi yat vaitatyaṃ, tat na gṛhasya deśabhedaṃ karoti; apitu gṛhāvayavānām | bhedā bhinnā eva | ata eva avayavī na deśabhinna ekatvāt | tatastaddeśatvātaddeśatvacodanā tatra anubhavabahirbhūtā eva | paṭa iti hi niyataparimāṇe tatra pratyayaḥ | naca parimāṇameva vaitatyam | vaitatyaṃ hi bhūyodeśasaṃyogaḥ | deśasya bhūyastvaṃ bhedāt | bhedaśca asya ādheyabhedāt | ādheyaśca avayavī nāma ekaḥ, natu anekaḥ | anekatvaṃ tu tantūnām | teṣāṃ deśakrama eva vaitatyam | tantubuddhau ca na paṭaḥ parisphurati, paṭadhiyi ca na tantavaḥ | ābhāsanasāraṃ ca vastu | kaścit pramātā hi kvacidābhāse pratapati | tato'saṅkareṇa eva avayavā avayavī ca,-ityāstāṃ tāvat | mātrapadena deśakramam, evakāreṇa svarūpabhedaṃ nirasyati | teṣāmevaca iti kramavatām | tatrāpi kramo yāvadekaḥ kṣaṇaḥ | sa ca pūrvāparamadhyapātī (page 17) vyavahāryo, natu śuddhaḥ,-iti tatrāpi kramavattā eva | yat tatrabhavān pūrvottaraistathā kṣaṇaiḥ (dā bhāgaiḥ) samavasthāpitakramaḥ | ekaḥ so'pi tadadhyāsādākhyātairabhidhīyate || (vā. pa. 3|8|11) iti | acetanagatamapi pariṇāmaṃ bhedena vyācaṣṭe dāḍimādiphale iti | pākākhyo'yaṃ pariṇāma ityarthaḥ | udbhavantī iti avicchinnatvena abādhitatvaṃ darśayatā santānādhyavasāyaṃ sannivartakadharmaka- bādhakaśatairicchan bauddho'ṅgīkaraṇīya eva | kriyātattvapratibhāsa- mukhaprekṣiṇāveva hi virodhāvirodhau, natu śuṣkāveva aṅgulimoṭana- ṭaṅkitau vastusiddhiṃ kurutaḥ,-iti nirūpitam | ekāśrayatvena iti ekasminnapi pratyabhijñāpratyavamarśaikyena siddheryato bhavati, tato deśakramādanekatraiva vartamānāt bhidyate, na atra deśakramaḥ saṃbhāvanīyaḥ,-iti yāvat | natu ekāśrayatā eva kālakrame prayojikā vasantagrīṣmādau tasyāmasasyāmapi taddarśanāt | nanu bhavatu evaṃ kramarūpatā kālasya, vartamānādirūpatā tu katham | itthamityāha snāna ityādinā | uttarasūtravakṣyamāṇena nyāyena vartamānaḥ sa ābhāsa ucyate yasya sphuṭādirūpatā | tādṛśaśca kaḥ | yasya grāhakābhāsena śarīrādinā māyīyena sahaiva prathanaṃ, sa sahabhāvaḥ,-iti cet, āha antar iti | yadā sa grāhakābhāsaḥ, tadā tasya grāhyasya ābhāsanaṃ na; yadāca sa grāhyābhāsastadā tasya grāhakasya ābhāsanaṃ na,-ityevaṃbhūto yo'nyonyamabhāvasya ābhāsaḥ ābhāsasattvam ityevaṃ pūrvamuktaḥ; tena yo vyavadhānābhāvaḥ, (page 18) tamavalambya sā sahapratheti ucyate-ayamasau sahabhāvo nāma | etat lokena saṃvādayati sphuṭa iti | nanu evamabhāvavyavadhāne sati vartamānatvā- bhāve tulye kathaṃ bhāvibhūtatvabhedaḥ,-ityāśaṅkya tamupapādayati asattvam iti | evakāravyavacchedyaṃ darśayan bhūtakālamupapādayati bālaḥ ityādinā | bhavanadharmāpi iti evaṃ sphuritasya bāhyarūpasya eva bālyasya adhunā api saṃskāratayā antaraparikṣataṃ bhavanamityarthaḥ | avabhāsasya iti bāhyatārūpasya | idānīmetasya kālakramasya sakalaloka-siddhatvena svasaṃvedanasiddhatvena ca anapahnavanīyasya bāhyārthanaye bhedadṛśi samarthanā na kathañcit yujyate | tadavaśyasamarthanīye'smin-nābhāsavastuvāda eva śaraṇam, na bāhyavādaḥ,-iti darśayannīśvara-pratyabhijñopayogamasya kālaprakaraṇasya darśayati ata eva iti uktanayena yo'yaṃ kāla vyavahāro bhāvābhāvānupraveśe nimittatvena uktaḥ, tata eva hetorekasya tau viruddhau tannimittakasya api kālākhyasya kramasya virodhamutthāpayataḥ | tathā iti viruddhaḥ | syādetat-na ekasya kaścit kālakramaḥ | apitu sa eva bhūtvā na bhavati, abhūtvā ca bhavati | ayamevaca paramārtho bhūtabhāvivartamānavikalpairvyavahriyate | naivaṃ,-ityāha sataḥ iti | asataśca utpattiḥ,-iti mantavyamiha | etacca yadasat tadasat-----------------------------| (2|4|3) ityatra vakṣyate | yadātu na kaścidartho nāma paramārthataḥ, tadā tu kasya virodhaparyanuyogaḥ | yat kila asya tattvaṃ, tat cidrūpaṃ svatantraṃ ceti tasya api kaḥ paryanuyogaḥ | evaṃ prasaṅgādābhāsasāratvaṃ (page 19) vastūnāmabhidhāya, prakṛtameva nirūpaṇīyam,-iti darśayati yogināṃ tu iti | tuśabda āśaṅkāmimāṃ sūcayati-yadi sphuṭābhāsamānatā eva vartamānatā, tarhi yogino yadatītānāgatavastusākṣātkāri jñānaṃ, tatra tayoratītānāgatayoḥ sphuṭatvaṃ tāvat-sākṣātkriyā hi anyathā kā- tataśca tayorvartamānatāprasaṅgaḥ iti | atra nirākaraṇahetuḥ anyonya iti | etaduktaṃ bhavati-yogino'pi sarvadā parityaktamāyāpramātṛpadasya ko nāma atītādibhedaḥ | tattu aparityajata eva saṃskāra śeṣatayā bhavet saḥ | tadaparityāge ca dehābhāsena samādhānakālabhāvinā saha tasya hrāhyābhāsasya uktasthityā saṃbhavata eva ābhāsānābhāsau,-iti kathaṃ vartamānatā | nahi sphuṭatvameva sā sattvamiti uktam | atītagrahaṇaṃ bhāvino'pi upalakṣaṇam || 5 || nanu uktanītyā deśakālakramāvābhāseṣu eva syātām, na pramātari | nirābhāso hi asau | tasya hi sarvamābhāsate, natu kasyacit saḥ | naca asau kadācit na ābhāsate | anābhāsānupraveśanimittakau ca tāvuktau | tat satataprakāśasvabhāve kathaṃ syātām | kāraṇānupalambhāt hi tadabhāva eva yuktaḥ | dṛśyete ca etau-abhavam, bhavāmi, bhavistāsmi,- iti; gṛhe, grāme, araṇye tiṣṭhāmi,-iti; prāsādāt mañcakasthānam,-iti ca | pramātari ca tadabhāve bhāveṣu svātmano bhūtāderdūrādeśca ayogaḥ,-iti kṛtvā pratītiparyālocanayā tadapekṣayā eva bhāveṣu nirūpitau tau grāhyeṣu api kathaṃ syātāmiti kutra imau baddhaniveśāviti yo muhyet, sa pratyāyyate sūtradvayena | tatra kālakramastāvadupapādyate prathamasūtreṇa (page 20) sarvatrābhāsabhedo'pi bhavet kālakramākaraḥ | vicchinnabhāsaḥ śūnyādermāturbhātasya no sakṛt || 6 || apiśabdaḥ prameyaṃ samuccinoti | sarveṣu ekānekarūpeṣu bhāveṣu yaḥ kālakrama uktaḥ, tasya ya ākaraḥ prathamotpattinimittabhūta ābhāsasya bhedo bhavanābhavanavaicitryaṃ, sa śūnyadhīprāṇadeha- lakṣaṇasya pramātrīkṛtasya bhavati,-iti saṃbhāvyate, yato'sau vicchinnabhāḥ | tasya hi bhāsanaṃ na svarūpaṃ nīlādivadeva jaḍatvāt | saṃvitsphuraṇamevahi asya api bhāsanam, yadāhi na saṃvit tadātmatayā sphurati, tadā na asya bhāsanaṃ mūrcchāyāmiva | tatastasya anābhāsana- yogādasti bhūtādirūpatā, tadapekṣayā ca bhāvānāmapi | yastu sakṛdvibhātaḥ | ityanayā brahmavidvācoyuktyā satatamavicchinnaprakāśa- naikasvabhāvaḥ paramārthapramātā nirūpitaḥ, tasya na kadācidābhāsa- bhāvābhāvau | tato na kālayogastatra, nāpi tadapekṣayā bhāveṣu api sa iti sūtrārthaḥ | yadavicalaṃ bhāvasya, tat na anyāpekṣaṃ nīlatvamiva; naca avicalametat,-iti ananyāpekṣatvavyāpakāvicalatvaviruddhaṃ vicalatvamupa-labhyamānamananyāpekṣatāṃ vyāpyāṃ niṣedhati,-iti vicalatvamupa-pādayati tathāhi iti atītānāmāgāminām iti evaṃ hi sarvajñabrahma-viṣṇvādayo mantreśvarādayaśca vyavaharanti | aidaṃyugīno vyavahāro rāmāderāgāmitayā parisphuraṇayogyaḥ karkiviṣṇupramukhānāṃ ca bhūtatayā,-iti yadā tadā iti tasmādityarthe | vivṛtam iti bhāve ktaḥ | sūtrānupāttamarthapadaṃ vṛttau prakṣipya sūtrārtho vyākhyātaḥ | tadvyākhyānaṃ tata eva iti uktarūpamarthamabhipretya | sa hi iti | (page 21) śūnyadehādyābhāsaprākkāla iti bahubrīhiḥ | smṛtim iti smṛtau kevalaṃ bhāsate ityarthaḥ | aviśeṣeṇa iti pramātṛbhāgo vā arthabhāgo vā na atra uddiṣṭa ityarthaḥ | ābhāsābhāvaṃ dehāderddṛḍhīkaroti śarīrādeḥ iti | avasthābhāso yathā vicchidyate, tathā avasthāturapi svarūpam,-iti vakṣyate tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam | (3|2|15) ityatra | tathā iti | prakāśanamasya svabhāvaḥ | vāgrahaṇena vācoyuktidva-yasya āpāte bhaṅgībhede'pi phalatulyatāmāha | nanu ekatveka āvarta-nārthaḥ iti ekaśabdāt kathaṃ kṛtvo'rthapratyayaprayogaḥ, -ityāśaṅkāṃ nivārayati ekasyāḥ ityādinā | sthitireva āvṛttitvena upacaryate, nimittaṃ ca atra dvitīyatṛtīyādau sthitau; tadekabhāvaviśrāntakriyāyā yadāvṛttirū-patvamasti, tat sāhacaryaṃ nāma | dvitīyādikāṃ hi sthitiṃ niṣeddhuṃ yāvat tāmādyāṃ sthitiṃ vivakṣyati, tāvat sā prathamā sthitirdvitīyādi-sthitibhirniṣiṣitsitābhiḥ saha sphurati | prayojanaṃ ca upacāre āvṛttiprati-pattiḥ | ekā sthitirāvṛttiḥ,-iti hi ukte dvitīyā api āvṛttirūpatvena asti,-iti saṃbhāvyate | avaśyaṃ ca etadeva mantavyam, anyathā lokasthitiḥ prasiddhā viparyasyeta,-iti darśayati anyathā iti upacāre na aṅgīkṛte, āvṛttiśabdena dvivacanāntena āvṛttī ityanena dve sthitī na ucyeyātām | ādyā hi sthitireva, na āvṛttiḥ; dvitīyā tu sthitiḥ, ekā āvṛttiḥ; tṛtīyā sthitiḥ, dvitīyā āvṛttiḥ,-iti dvirbhuṅkte iti tisro bhojanasthitayaḥ pratīyeran | tadāha ekārabdhatvāt iti | dve hi sthitī ekayā āvṛttyā dvitīyasthitirūpayā (page 22) ārabdhe na dvābhyāṃ āvṛttibhyāṃ, evaṃca sakṛdityanena dve sthitī ucyeyātām | naca evaṃ laukikaḥ śabdārtha ityevamayaṃ grantho guru- pādaiḥ saṅgamitaḥ | dve iti dvayoḥ iti ca āvṛttiviṣayatvena cet spaṣṭena pathā vyākhyāyate, tat dvayorāvṛttyoḥ kā anupapattistisṛṣu sthitiṣu | tasmāt yathoktaiva gamanikā yuktā | tena iti uktena nyāyena aupacārika- vṛttyā sakṛcchabdārthaḥ iti lokaprasiddhaḥ,-ityāśayaḥ | yadi nāma iti śrīsadāśiveśadaśāyām || 6 || deśakramasya api eṣā eva vārtā,-iti sūtreṇa ucyate deśakramo'pi bhāveṣu bhāti māturmitātmanaḥ | svātmeva svātmanā pūrṇā bhāvā bhāntyamitasya tu || 7 || mitātmana iti hetuḥ, ṣaṣṭhyantaṃ ca idam | āvṛttyā tu lyablope pañcamī vṛttau vyākhyātā, natu pañcamī eva tatprakrame ṣaṣṭhīnirvāhe prakramavirodhe tuśabdasya asaṅgateḥ | svātmāpekṣaṣaṣṭhīyojane kliṣṭatā | svātmanā pūrṇā yataḥ prakāśamātrasvabhāvā aparimitasya pramāturbhāvā bhānti, tataḥ svātmatulyā eva, amitā eva, deśakramavi-hīnā eva bhānti ātmani; iti śuddhasvātmāpekṣayā na īśvarasya deśa-kramo, nāpi īśvarāpekṣayā bhāvānām | ghaṭādeḥ padārthasya svaṃ rūpaṃ deśaḥ, śarīraprāṇaśūnyāderevam; tataḥ parasparadeśaparihā-reṇa avasthānamiti sa śarīrādiḥ pramātā ghaṭādiṃ padārthavargaṃ svataḥ parasparataśca bhinnadeśaṃ paśyati | deśabhedameva bahudhā darśayati puraḥ ityādinā | saṃsthānaṃ vakrādirūpaṃ tasya prathate | tacca kiṃrūpam | āha, diśā pūrvāparādirūpayā, deśena vitatādinā yaḥ kramaviśeṣaḥ, (page 23) tasya ya ābhāsaḥ-etadeva rūpaṃ caturaśratādeḥ saṃsthānasya tathā ca catasṛṣu dikṣu samena deśavaitatyena yadābhāsanam-idameva cātura- śrayam | evamanyat | sa tarhi digdeśakramaḥ kiṃnimittakaḥ | āha citrābhāsakāritvalakṣaṇayā uktarūpayā saṃvicchaktyā yugapat samakālamupapāditau yāvābhāsasya nīlādeḥ sadbhāvāsadbhāvau- nīlaṃ bhāti, na bhāti ceti, tābhyāmānīto yo bhedo'nyatvaṃ; tannimitāko'sau | ata eva mayā stutam ābhāsapratibhāsatadvirahayościtrātmanoścañcalā svātantryādavabhāsvarasvavapuṣostyaktakramaṃ yā sthitiḥ | tatsaṃvedanasāgarasya vilasaccandrārdhaśobhābhṛto rūpaṃ bhāvavibhātṛtāmayamahaṃ nityoditaṃ saṃstuve || iti | na kvāpi aprakāśa iti vṛttivākyasya iyaṃ yojanā- sakṛdvibhāto'yamātmā pūrṇasyāsya na kvāpyaprakāśanasaṃbhavaḥ | iti sārasvatasaṅgrahasūtraikadeśārtho'dhyāsadṛṣṭyā śabde hetutvena ukte kathita eva bhavatīti āgamo'yaṃ, na svamanīṣikā,-iti ca prathitaṃ bhavati,-ityāśayena anukaraṇāt pañcamī vidhāya hetutayā vṛttāvuktaḥ iti | yathā na veti vibhāṣāyāmarthagrahaṇamiti vākyaikadeśāt pañcamī- vigrahe'pi nañaḥ paryudāsavṛttitvaṃ samarthayiṣyate itivā āśayena aprakāśasya asaṃbhavāt,-iti yojanā | ghanatā yadyapi kāṭhinyaṃ mūrtau ghanaḥ iti vacanāt, tathāpi tena iha asaṃbhavatā svasahacārivijātīyāvyavadhānaṃ lakṣyate | ciddhanamātmapūrṇaṃ viśvam-----------------------------| iti hi sūtram | kartṛtvāt iti bhāvatayā ayabhāsane svātantryādityarthaḥ | (page 24) poṣayati sahate idaṃbhāga iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | kriyāprasaṅgāt kālaśaktau vaktavyāyāṃ taddṛṣṭāntatvena deśakrama iti mūrtivaicitryata-------------------------------| (2|1|5) ityatra sa pūrvamuktaḥ, caramaṃ tu kālakramo dṛṣṭāntasya pūrvaṃ vaktavyatvāt; iha tu upasaṃhāraśloke prakṛtaḥ kālakramaḥ prāguktaḥ || 8 || nanu evaṃ bhagavati na astyeva kriyeti āyātaṃ kriyāsvarūpavyāpa- kakālakramayogābhāvādityāśaṅkāṃ śamayannubhayamapi idaṃ kramarūpaṃ kriyāśaktereva vijṛmbhitamiti ca darśayannasya kālaprakaraṇasya īśvarapratyabhijñopayogamapi darśayati sūtreṇa kintu nirmāṇaśaktiḥ sāpyevaṃviduṣa īśituḥ | tathā vijñātṛvijñeyabhedo yadavabhāsyate || 9 || na etāvat deśakālakramatattvam, apitu anyadapi atra vaktavyamasti | taducyate tathā iti deśakālakramavāṃstata eva bhinnaḥ pramātṛprameya- vargo'vabhāsyate | etat yadavabhāsanaṃ, tat bhagavata eva nirmāṇasā- marthyaṃ kriyāśaktirūpam | tacca evamiti taṃ bhedaṃ viduṣastajjñāna- śaktimayasya tata eva tathā icchāśaktiyuktasyeti akṣarārthaḥ | etaduktaṃ bhavati-iha icchaiva bhagavataḥ kriyā, yadupasaṃhariṣyate -------------------evamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā | (2|4|21) iti | caitrasya api pacāmīti yaiva icchā, saiva adhiśrayaṇādispandasahasre'pi anapāyinī svātmanā akramā api kramarūpabhāvābhāsarūṣitā bhāti, tathaiva parameśvarasya api jñātṛjñeyakrama ullasatu,-iti yā svātmani icchā īśe sphurāmi pratyavamṛśāmi ghūrṇe ityādiparamārthā, sā svayamakramā api pramātṛprameyabhedoparāgāt (page 25) sakramā bhāti, makuramaṇḍalamiva akramamapi nityapravahadvitatasarit- krameṇa udayamānavyayamānataḍitsahasrarūpeṇa ca uparaktaṃ sakramam | tataḥ sarvatraiva iyaṃ kriyā svayamakramā eva uparāgāt kramaṃ pratipadyate iti na asyāḥ śuddhameva kramarūpaṃ vyāpakaṃ yena vyāpakānupalabdhyā bhagavati sā niṣidhyeta,-iti sūtrārthaḥ | idameva saṃvedanasya saṃvedanatvam-yadevaṃbhūtābhāsanasvātantryamiti | yathoktaṃ paricchinnaprakāśatvam---------------------------------| (bo. paṃ. 8ślo.) ityādi | anena āśayena avatārayati tadatra iti atra uktaṃ tadadhikamucyate iti kintu iti vyākhyātam | evaṃ viduṣaḥ iti vyācaṣṭe sthitaiva ityantena | jñānaśaktirūpā hi śrīsadāśivādidaśā | tatra tu iti pūrṇatāyām, anyathāhi nāmamātreṇa pūrṇatā sā bhavediti bhāvaḥ | nirbharatayā camatkṛtimato yā parameśvaratā-eṣā śaktiḥ-iti vākyamadhye vṛttikhaṇḍayojanā | mahacchabdaṃ vyācaṣṭe yatra iti | apiśabdādanye koṭiśaḥ sṛṣṭisaṃhārāḥ | nanu saṃhāraḥ sṛṣṭau praviṣṭaḥ-iti kā bhāṣā virodhāt | na virodho'yamityāha saṃhāre'pi hi iti | bījātmanā iti saṃskāraśeṣataucityena | nanu evaṃ kaḥ saṃhārārthaḥ | āha kevalam iti | ābhāsānāṃ yojanāyojanayorayaṃ vyavahārabhedaḥ,-iti yāvat | asyāḥ iti mahatyāḥ sṛṣṭiśakteryo brahmādirūpatayā viśeṣo jñātṝṇāṃ prajāpatyādisthāvarāntānāṃ guṇamayānāṃ prameyānāṃ ca ghaṭasukhādīnāṃ guṇamayānāṃ tathā tathā sṛjyamānānāmekaghanasṛṣṭitāyāmapi iyaṃ sṛṣṭiśaktiḥ, iyaṃ sthitiśaktiḥ, iyaṃ saṃhāraśaktiḥ,-iti samuccīyamānaḥ, sa māyāśaktyā kṛtaḥ | tatra hi iti māyāpade īśvara (page 26) eva brahmādirūpeṇa sthitaḥ | anena mahāsṛṣṭikartṛtve'pi parameśvarasya sṛṣṭisthitisaṃhārakāritvena pūrṇameva sarvakartṛtvamupapāditam | sarvadā brahmarūpeṇa viṣṇurūpeṇa rudrarūpeṇa īśvararūpeṇa ca navatayā anuvartamānatayā bījāvaśeṣitāgamanena ca avāntaravaicitrya- mātrāt sṛṣṭisthitisaṃhāraśabdavācyā, apiśabdācca śuddharūpeṇa mahāsṛṣṭiśabdavācyā sṛṣṭirnāma yā ucyate; sā uktasya jñātṛjñeya- vibhāgasya yadavabhāsanaṃ, tadātmikā eva | tadeva mahāsṛṣṭyantar- bhūtaṃ sṛṣṭyāditrayaṃ sṛṣṭirūpaṃ vyācaṣṭe tādṛśāṃ ca iti vibhāgena avabhāsitānām | anayā bhaṅgyā sā mitasṛṣṭirvyākhyātā mābhūt punaruktatā,-ityāśayena | evaṃ trairūpyeṇa iti brahmādirūpa-tvocitena sṛṣṭyāditrayeṇa | nanu evaṃ devatātritayasya sadāsannihitatve rudrabhaṭṭārakoditaḥ saṃhāra ubhayavipakṣa iti na sṛṣṭisthitī dṛśyeyātām | atra ucyate tatra ca iti devatātrayamadhye | etaduktaṃ bhavati-ābhāsaparamārthavastuvāde yasya pramāturyeṣu yathā mama evamamī bhāsante iti vyavahāraḥ, tasya te tathā | kvacit tu ābhāsāṃśe bhagavadicchāta eṣāṃ melanamiti uktam | tataśca ādyatve bhagavadrudrapramātrapekṣayā paranirodhasamavasthitasuṣuptibhūmikā- rūḍhayogipramātrapekṣayā pralayākalavijñānākalapramātrapekṣayā gāḍhasuṣuptāpannajīvadapekṣayā ca bījabhāva eva bhāvānāṃ bhāti | te hi tatra ābhāse militāḥ | brahmaviṣṇubhaṭṭārakāpekṣayā jāgratsvapna-padacārisaṃsāripramātrapekṣayā ca nūtanatā anuvartamānatā ca bhāti te atra anyonyaṃ militā yataḥ | nanu anena vibhāgāvasāyena vibhāgasya eva avabhāsanāt prakāśāvibhāgo viccheditaḥ iti prakāśamānatvaṃ na syāt bhāvānāmityāśaṅkya yā vṛttiḥ naca ityādikā, tāṃ (page 27) vivṛṇoti maheśvarasya tu iti | vidyādiśivāntakatattvapañcakamayasya brahmādirūpatayā vibhāgaṃ kurvatastadrūpasya sato bhedanirdeśayogyā api svātmani ahantayā sāmānādhikaraṇyena ekalolībhāvagamanaparyan- tena avacchāditāstathāvidhasamāpattilakṣaṇaturyatadatītapadabhājāṃ ca bhāsante kartṛtāyā udrekāt mukhyatvaṃ kartṛtāyāḥ----------------------------| (3|2|12) ityatra vakṣyamāṇāt | etena iti naca ityādinā vṛttigranthena virodhaḥ parihṛtaḥ | ko'sau | yaḥ pūrvake vṛttigranthe sautrasya apiśabdasya vivaraṇe apiśabdena āśaṅkitaḥ sambhāvyamānatvena uktaḥ | kasya asau virodhaḥ | jñātrādivibhāgasya avāntaroktasya prakāśaghanatvasya pūrvasūtrārtha-prastāvādihāpi āpannasya | nanu bhagavantaṃ śivādividyāntamapekṣya yat bhāvābhāsanaṃ mahāsṛṣṭiśabdena uktam, tat saṃhāro'pi na kasmāt | āha, bhavatu asau saṃhāraḥ; yathāhi bījatopagamanaṃ saṃhāraḥ, tathā ahantāntarmagnatāpi | śivatve tu bhāvānāṃ nāma api nāsti,-iti natu sṛṣṭirna saṃhāraḥ | tadarthameva uktaṃ sadāśiva iti | uktiḥ iti vastu ekameva sṛṣṭisaṃhāravācoyuktyoratra | nanu pūrvāvasthāyāṃ sṛṣṭi-rūpatā, uttarāvasthāyāṃ saṃhārarūpatā; tat kathaṃ vastu atra na bhidyate iti | atra āha natu iti | nahi atra paurvāparye kiñcit paramārthatā | evaṃrūpaprathā ca anugrahaḥ, sthitisṛṣṭyavāntararūpa evaca vilaya iti kṛtyapañcakaprapañcanaśaktisāro bhagavāniti tātparyārthaḥ iti śivam || 9 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā- yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhi- kāre kriyāśaktivimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||
vol M00022 · chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2 · lines via source.start/end