prācyaprameyeṇa saha asya prameyasya samuccayārthaḥ |
aṃśatrayasamuccayastu ekenaiva cakāreṇa || 9 ||
atha yaduktam eko maheśvaraḥ iti, tatra aikyaṃ tāvat nigamayati
sūtreṇa
tadaikyena vinā na syātsaṃvidāṃ lokapaddhatiḥ |
prakāśaikyāt tadekatvaṃ mātaikaḥ sa iti sthitam || 10 ||
tasmāduktarūpāt prameyāt hetoridaṃ jātam- yat kila saṃvidāṃ
(page 433)
jñānānāmaikyena vinā lokamārgaḥ sarvo vyavahāro na bhavet, asti ca
ayaṃ, tasmādavaśyaṃ saṃvidāmaikyam | naca tat durupapādam | prakāśa
eva hi saṃvidāṃ paramārthaḥ, sa ca eko bhedābhāvāt | yaśca asāvekaḥ,
sa eva paramārthataḥ pramātā,- iti yadiha upadeśyaṃ, tadadhunā sthiraṃ
niṣkampaṃ jātam | vṛttau paramātma ityanena
paramārthapramātṛtāmasya āha | tathāhi ajaḍapramātṛsiddhiḥ
yadyapyarthasthitiḥ............................ | (20)
iti | ityādināca iti | ākārato bhavanmukhyo bhedaḥ, sa nāsti,-iti
svarūpagrahaṇena uktam | tatraiva hetuḥ cinmātrarūpatvāt iti |
deśakālābhyāmapi na bheda ityāha deśa iti | yadyapi vicitrabhedo
vyavahāra uktaḥ, tathāpi vyāpakatvāt sarvasaṅgrāhī
pratipādyapratipādakabhāva iha uktaḥ, sa hi svātmani api
saṃśayavitarkanirṇayādau, paratra ca upadeśakrayavikrayādau
saṃbhavatyeva, tena vinā hi vyavahārasya api avyavahāryatvam | nanu
jñānānāṃ svasaṃvedane sve sve yojanālakṣaṇā viśrāntiriti
kimetadapūrvamityāśaṅkāyāmāha yadica iti | saṃvedyātmanām iti
saṃvedyasya nīlāderātmabhūtānām | nīlāderhi prakāśa eva paramārtho
rūpam | anenaiva ca vāstavamaikyameva ucitamiti uktam | nanu evaṃ
nīlādinā api kathamuparāgaḥ kriyate yena uktaṃ
tattatsaṃvedyopahitānām iti | ucyate- māyāśaktyā kṛtabhedaḥ
prakāśāt vyatirecita iva, tata eva bhinnaḥ, parasparato'pi vyatiricyamāno
yaḥ saṃvedyalakṣaṇo bhāgaḥ prakāśasyaiva aṃśaḥ, tena tā
bheditāstāsām | prakāśaḥ
(page 434)
iti sāṅkhyajaiminīyānāṃ svapakāśā saṃviditi sthitam |
cirantanavaiśeṣikāṇāmapi citsvabhāva eva ātmeti uktaṃ
jñānaṃ ca citsvarūpaṃ ca................... | (1|2|7)
ityetatsūtravivṛtau | bauddhairapi
buddheśca grāhikā buddhiḥ......................... |
ityādi darśitameva | sarvapramiti iti
yadyapyarthasthitiḥ.................... | (a. pra. si. 20)
iti hi uktam | nanu māyāśaktyā yo bhedo'vabhāsitaḥ, sa kiṃ na bhedaḥ,
tataśca saṃvedyātmanāṃ saṃvidāmiti ayuktoktiḥ | āha-
saṃvedyātmanāṃ ca iti yadi, tathāpi advayam | tarhi bhrāntā nīlādayaḥ
syuḥ | atra api āha nāpi iti | dvaitānāpattau hetuḥ yataḥ iti | anyataḥ
śarīrādervedyādeva bhedaḥ, na prakāśāt; tato'pi hi bhede bhinnaṃ
bhāsitamityetadeva hīyeta | atra āntaratve hetumāha yacca iti | nanu etat
kathaṃ saṅgacchatāṃ- nīlādayo bhinnāḥ, abhinnāśca- iti | itthamityāha
grāhya iti | grāhako'tra māyīyaḥ śarīrādiḥ | prakāśātmā iti
paramārthapramātā | tayoḥ iti grāhyagrāhakayoḥ | etacca nirṇītaṃ
tanmayā dṛśyate............................... | (1|4|8)
iti sūtre | tathāca iti pratibimbakalpatayaiva | nanu evaṃ śuktikārajatamapi
pratibimbakalpamiti utsannāstribhuvane bhrāntivṛttāntāḥ | satyaṃ
paraprakāśāpekṣayā | tarhi kva bhrāntivyavahāraḥ | āha māyā iti | yā
kācit iti | sarvā lokaprasiddhā bhrāntiḥ satyamuktā bādhacintāyāṃ,
vakṣyate ca pramāṇalakṣaṇe, kintu māyāpramātāramapekṣya;
yatastasyaiva arthakriyāviṣayau saṃvādavisaṃvādau saṃbhavataḥ || 10 ||
(page 435)
evamaikyaṃ nigamayya māheśvaryaṃ nigamayati sūtreṇa
sa eva vimṛśattvena niyatena maheśvaraḥ |
vimarśa eva devasya śuddhe jñānakriye yataḥ || 11 ||
avicchinnavimarśatvaṃ nāma yat vimṛśadrūpatvaṃ tata eva niyatam |
nahi asya prakāśalakṣaṇaṃ rūpaṃ nīlasukhādyuparāgarūapaṃ vā
galvarkamaṇeriva avimṛṣṭaṃ jātucit bhavati, tena ananyonmukhatātmanā
ānandarūpeṇa ahamiticamatkārātmanā mahānīśvaraḥ, yato devasya ete
eva jñānakriye śuddhe pāramārthikyau yo'yaṃ vimarśo nāma
uktanyāyāt iti
svabhāvamavabhāsasya.......................... | (1|5|11)
ityatra antare | syādetat | bhavatu nāma prakṛtau saṃvedanalakṣaṇaḥ
prakāśaḥ, pratyaye tu kvipi bhāva eva abhidheyo, natu vimarśaḥ, tat
kathamuktam prakṛtipratyayābhyām iti | evaṃ manyatedhātunā tāvat
saṃvedanaṃ jñānalakṣaṇamuktaṃ, ghañādayastu kriyāyāmeva
vidhīyante, sā tu kriyā dharmāntareṇa siddhatākhyena bheditaiva
bhāvapratyayavācyā siddhatāpratyavamarśayogyataiva- ayaṃ pākaḥ iti |
atra kevalaṃ pratyavamarśo bhavan na pākakriyāsvātmarūpaniveśī
pramātustathāpratyavamarśodayāt, saṃvedane tu prakāśavapuṣi
pratyavamṛśyatā bhavantī na anyāpekṣayā yuktā,- iti
saṃvedanatādātmyavṛtti yat pratyavamṛśyamānatvaṃ, tadeva
siddhatārūpapratyavamarśasvabhāve [rūpaṃ pratya ga. |]
svātantryeviśrāmyatīti | ataśca saṃmelitau prakṛtipratyayau
jñānakriyāvimarśalakṣaṇaṃ jaḍavailakṣaṇyāpādakaṃ [tmakaṃ kha. |]
rūpaṃ yasyāstādṛśīṃ paripūrṇalakṣaṇāmabhivyaṅktaḥ |
anusandhānātmanaḥ iti pramāsu svātantryaṃ darśitam | asya iti
paramātmanaḥ | nanu evaṃ cit
(page 436)
ityatra yadi jñānakriye praviṣṭe, tarhi jñānamityatrāpi
prakṛtipratyayasadbhāvāt te praviṣṭe eva, tat kiṃ punaḥ kriyā iti
adhikamabhidhīyate | atra ucyate jñānamityapi iti | satyamevamekākini api
atra śabde iti apiśabdaḥ | ucyate iti prakṛtipratyayabhāgadvayena |
prādhānyena iti yadyapi prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūtaḥ iti,
tathāpi tasya pratyayārthasya prakṛtyarthadharmatvena sphuraṇāt dharmasya
dharmiṇamudrecayataḥ eva dharmatvāt dharmiṇi pratyayalakṣaṇe
bodhabhāge sa dharmaḥ prādhānyamunmajjayati kriyeti | apica iti caḥ
samuccaye | yatrāpi bodhabhāgābhidhāyakaṃ bhāgāntaraṃ nāsti, tatrāpi
evamiti apiśabdaḥ | ata eva pūrvatra ucyate iti uktam, iha tu ākṣipta iti |
ākṣepahetumāha anavabodhasya iti | etadevaca yuktamiti darśayati vastu
ekameva iti | nanu vimarśaḥ kasmāt māheśvaryam | āha āñjasyena iti |
ananyāpekṣatā hi vimarśaḥ, saivaca svatantratā | nanu bodhasya vimarśo
vyāpakaḥ svāmī, bodho hi vimarśaṃ na vyabhicarati na tyajati kadācit,
tatastasya avyabhicaraṇe karmatāyāṃ vācyāyāṃ kathaṃ kartṛtā uktā,-
ityāśaṅkya samavyāptikayoritthamabhidhāne'pi na doṣaḥ,- iti brūte
bodhasya avyabhicaraṇīyo'pi vimarśaḥ sadā iti | bodhasya
vimarśo'vyabhicaraṇīyaḥ, sa cāpi bodho'vyabhicaraṇīyaḥ sāmarthyāt
vimarśasya, tasmādasya avyabhicāriṇo vimarśasya api kartṛtā na na yuktā |
samavyāptikatve hetumāha avyabhicāravattvāt iti paraspareṇeti yāvat |
evaṃ kartṛtāmupapādya hetūktiprasaṅgasmṛtena vyutpattyantareṇa yojayati
tadāpi iti avyabhicāravattvaṃ yaduktaṃ, tato'pi
hetormatvarthīyapratyayopapatteryujyate eva itthamabhidhānam |
(page 437)
nanu ātmamātravimarśo'sāvahamiti, tatra bhāvanirbharatā na vimṛṣṭaiva |
naivamityāha tadāca iti | nanu asanto'pi icchayā unmiṣeyurityāśaṅkya
āha iṣyamāṇa iti | nabhavane heturnirviṣayatvameva |
avaśyaṃbhāvikarmaparigrahā kriyā tatkarmābhāve na bhavati jīvanamiva
prāṇābhāve, tathāca iṣikriyeti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | nanu evaṃ
bhāvābhāsānavasthitānapekṣamāṇo vimarśaḥ kathaṃ śuddhaḥ |
itthamiti ucyate evaṃca iti | anena prakāreṇa ahamitirūpeṇa yat
bhāvānāmavasthānaṃ tat nityaṃ paramātmano na bhinnaṃ, tadevaca
ahamitirūpamiti na asya aśuddhiḥ kācit | nahi vyatiriktaṃ tadā
kiñcidapekṣitavyamasti | atha śuddhagrahaṇasya vyāvartyaṃ
vyākhyātumupakramate saiva iti | suddhimaśuddhiṃ ca vibhajati
śuddhatve'pi iti aśuddhihetutvāt iti ca | āropitametadaśuddhatvaṃ, na
svābhāvikamahantaikāntaviśrānteḥ [ahantvaikārtha kha. |] |
evamahantāyāḥ śuddhāśuddhatvaṃ vyākhyāya, aśuddhatvaṃ
vyācaṣṭe saiva iti | na asāvahantā anyā, apitu svaśaktivaicitryāt saiva anena
rūpāntareṇa bhāti tattvabhuvanabhāvabhūtaprabhṛtiṣu avabhāsabhāgeṣu
| ābhāsabhedeṣu tāvat vastuto'sāvahantā vyāpakatvena anuprāṇakatvena
tāvadābhāsāntarbhāvanena avatiṣṭhate | tat tathābhūtaṃ yadahantayā
avasthānaṃ tat yadā idantāvamarśayogyatayā teṣāmābhāsane
māyāśaktikṛtayā tirohitaṃ, tadā sā ahantādaśā saṃsāriṇāmucitā
yogyā; tasyāṃ daśāyāmahaṃvimarśanaṃ yat, tadaśuddhamuktamiti
dūreṇa sambandhaḥ | ahaṃvimarśanasya svarūpaṃ darśayati
prakāśarūpaṃ, kriyārūpaṃ ca bhavadapi tathā śaktirūpatvāt
(page 438)
pracyutaṃ, tato jñānaṃ sattvavyapadeśyaṃ kriyā rajovyapadeśyā tatra ca
madhye niyāmakaṃ tamaḥ praviṣṭaṃ; tena
guṇatrayamayamahamitivimarśanaṃ jātaṃ svarūpapracyutau hetuḥ |
bhinnamidaṃbhāgāvasthitaṃ yat buddhiprāṇādi, taccharīratayā
taddharmatayā tadahaṃvimarśanamutpannam, tata utpattihetoḥ
pracyutasvarūpaṃ tat | tathotpattirasya kutaḥ | āha-bhinnaṃ
grāhyamapekṣamāṇaṃ tato grāhyāt bhinnaṃ yat grāhakamātraṃ sa eva
bhāgāṃśastamavagāhate yataḥ, tasmādevamutpannam | evaṃbhūtasya
ahaṃvimarśasya ākāraṃ darśayati ahamayam ityādinā karomi ca
ityantena | nanu atra grāhyagrāhakayoḥ kathaṃ bhinnatā | āha
vaiyadhikaraṇyena iti | nanu puruṣasya sattvarajovṛttirūpe jñānakriye
buddhitattvagate ahamiti vyavahriyete,- iti kāpilā manyante, tvayā kā
iyamapūrvā prakriyā utthāpitā | na apūrvā kācit | nahi puruṣo nāma
anyaḥ, apitu aiśvaryasya nijasya yadapratyabhijñānaṃ, tadeva prakṛtaṃ
rūpaṃ yasya saṅkucitasaṃvillakṣaṇasya, sa puruṣaḥ | tatsambandhinyau ye
jñānakriye, tatsvabhāvaṃ tadahaṃvimarśanam | etacca
sa svarūpāparijñānamayo'nekaḥ pumān......... | (4|1|3)
ityasmin prakaraṇe vitaniṣyate | anūditam iti vṛttau | anuvadanaṃ ca atra
bhittikalpatvena, natu yatra yatra dhūmaḥ ityanena nyāyena | evaṃhi sati
dhūmavattvaṃ yathā agnimattvasya vidheyasya vyāpakaṃ, tathā
ahaṃvimarśanamapi śuddhavyāmiśrāśuddhānāṃ daśānāṃ syāt,
bhittikalpatayā tu yat pūrvasiddhatvena yadanuvadanam, tadanuvadanīyasya
vyāpakatāmācaṣṭe | etadarthadyotakaśca evakāro'gnimāneva
dhūmavāniti yathā | nanu trividhaṃ sadahaṃvimarśanamuktaṃ
(page 439)
śuddhādibhedena, tatra āgamasiddhaṃ paravyāmiśrāparalakṣaṇaṃ
daśāntaratritayaṃ kiṃ tyaktameva | na tyaktaṃ, saṅgṛhītameva,- ityāha
etā evaca iti | vakṣyante iti
atrāparatvaṃ bhāvānām........................ | (3|1|5)
iti sūtreṇa || 11 ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā-
yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ
śaktivargaikāśrayagatamāheśvaryavimarśo'ṣṭamaḥ || 8 ||
samāptaśca ayaṃ jñānādhikāraḥ prathamaḥ ||
########### END OF FILE #######
vol M00021 · chunkV2-S-astamo-close-jnanadhikara · lines via source.start/end
**The knowers are one, and the one is the Lord**
The jñānādhikāra — the whole first adhikāra of the Īśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinī — comes to its
close. And it closes, fittingly, on the unity. It was said at the start that the one is the maheśvara;
now the unity is established. Kārikā 10: without that unity, the world-path of the consciousnesses
would not be; from the manifestation-unity, that one-ness, that one alone is the knower, it is
established.
The argument is simple and decisive. The whole dealing of the world — the path by which consciousnesses
know, remember, and act together — would be impossible if the consciousnesses were a scattered crowd of
mutually opaque streams. But the dealing is; so the consciousnesses must be one. And this is not hard to
accept, for the manifestation (prakāśa) is the very essence of the consciousnesses, and the
manifestation is one — there is no difference in the light itself. That one manifestation is, in truth,
the knower. The one light that shines in all the consciousnesses is the one knower, the param-essence
knower, the paramātman. Even the Sāṃkhya's and the Jaiminīya's self-luminous consciousness, and the
ancient Vaiśeṣika's consciousness-nature self, all point to this one.
The objection comes: "each cognition rests, in its own self-experience, in its own joining — what is
new here?" And the answer is that the known itself — the blue and the rest — has the manifestation as
its param-essence; the blue is, in its being, the light. So the unity is real, not a construction. And
the apparent difference of the known is made only by the māyā-power: the known-marker part, made
distinct from the manifestation as if it were other, is still the manifestation's own part. The
difference is the māyā's making; the unity is the truth.
And the Sāṃkhya's puruṣa — the separate self it posits — is not another at all. It is the un-recognized
own-lordship, the contracted consciousness; its knowledge and action, dealt as "I," are the
"I"-recollection. And this "I"-recollection, Abhinavagupta notes, is the pervader of all the states —
the pure, the mixed, the un-pure — gathered, not abandoned. The threefold self-recognition runs through
them all.
Then kārikā 11 sums up the whole: he alone, by the fixed reflexive-awareness-ness, is the great Lord;
the reflexive-awareness alone, of the God, in the pure knowledge-action, since. The great-Lordship is
nothing but the reflexive-awareness — the one who is aware of himself, fixedly, is the Lord; and that
reflexive-awareness is the God's own pure knowledge-and-action. The great-Lordship is not an added
power; it is the self-awareness itself, the "I" that knows and acts, the one knower.
And so the jñānādhikāra — the adhikāra on knowledge — is complete. The ||8|| colophon closes the
vimarśa on the great-Lordship in the one-support of the powers; and the great colophon reads:
"completed — this, the first jñānādhikāra." The first of the four adhikāras of the IPVV is done. It
has established the self, the powers, the one knower, the great-Lordship — all culminating in the
unity: the one manifestation is the one knower, and the one knower, aware of himself, is the Lord.
---