chunkV2-S-astamo-close-jnanadhikara

IPVV · M00021
prācyaprameyeṇa saha asya prameyasya samuccayārthaḥ | aṃśatrayasamuccayastu ekenaiva cakāreṇa || 9 || atha yaduktam eko maheśvaraḥ iti, tatra aikyaṃ tāvat nigamayati sūtreṇa tadaikyena vinā na syātsaṃvidāṃ lokapaddhatiḥ | prakāśaikyāt tadekatvaṃ mātaikaḥ sa iti sthitam || 10 || tasmāduktarūpāt prameyāt hetoridaṃ jātam- yat kila saṃvidāṃ (page 433) jñānānāmaikyena vinā lokamārgaḥ sarvo vyavahāro na bhavet, asti ca ayaṃ, tasmādavaśyaṃ saṃvidāmaikyam | naca tat durupapādam | prakāśa eva hi saṃvidāṃ paramārthaḥ, sa ca eko bhedābhāvāt | yaśca asāvekaḥ, sa eva paramārthataḥ pramātā,- iti yadiha upadeśyaṃ, tadadhunā sthiraṃ niṣkampaṃ jātam | vṛttau paramātma ityanena paramārthapramātṛtāmasya āha | tathāhi ajaḍapramātṛsiddhiḥ yadyapyarthasthitiḥ............................ | (20) iti | ityādināca iti | ākārato bhavanmukhyo bhedaḥ, sa nāsti,-iti svarūpagrahaṇena uktam | tatraiva hetuḥ cinmātrarūpatvāt iti | deśakālābhyāmapi na bheda ityāha deśa iti | yadyapi vicitrabhedo vyavahāra uktaḥ, tathāpi vyāpakatvāt sarvasaṅgrāhī pratipādyapratipādakabhāva iha uktaḥ, sa hi svātmani api saṃśayavitarkanirṇayādau, paratra ca upadeśakrayavikrayādau saṃbhavatyeva, tena vinā hi vyavahārasya api avyavahāryatvam | nanu jñānānāṃ svasaṃvedane sve sve yojanālakṣaṇā viśrāntiriti kimetadapūrvamityāśaṅkāyāmāha yadica iti | saṃvedyātmanām iti saṃvedyasya nīlāderātmabhūtānām | nīlāderhi prakāśa eva paramārtho rūpam | anenaiva ca vāstavamaikyameva ucitamiti uktam | nanu evaṃ nīlādinā api kathamuparāgaḥ kriyate yena uktaṃ tattatsaṃvedyopahitānām iti | ucyate- māyāśaktyā kṛtabhedaḥ prakāśāt vyatirecita iva, tata eva bhinnaḥ, parasparato'pi vyatiricyamāno yaḥ saṃvedyalakṣaṇo bhāgaḥ prakāśasyaiva aṃśaḥ, tena tā bheditāstāsām | prakāśaḥ (page 434) iti sāṅkhyajaiminīyānāṃ svapakāśā saṃviditi sthitam | cirantanavaiśeṣikāṇāmapi citsvabhāva eva ātmeti uktaṃ jñānaṃ ca citsvarūpaṃ ca................... | (1|2|7) ityetatsūtravivṛtau | bauddhairapi buddheśca grāhikā buddhiḥ......................... | ityādi darśitameva | sarvapramiti iti yadyapyarthasthitiḥ.................... | (a. pra. si. 20) iti hi uktam | nanu māyāśaktyā yo bhedo'vabhāsitaḥ, sa kiṃ na bhedaḥ, tataśca saṃvedyātmanāṃ saṃvidāmiti ayuktoktiḥ | āha- saṃvedyātmanāṃ ca iti yadi, tathāpi advayam | tarhi bhrāntā nīlādayaḥ syuḥ | atra api āha nāpi iti | dvaitānāpattau hetuḥ yataḥ iti | anyataḥ śarīrādervedyādeva bhedaḥ, na prakāśāt; tato'pi hi bhede bhinnaṃ bhāsitamityetadeva hīyeta | atra āntaratve hetumāha yacca iti | nanu etat kathaṃ saṅgacchatāṃ- nīlādayo bhinnāḥ, abhinnāśca- iti | itthamityāha grāhya iti | grāhako'tra māyīyaḥ śarīrādiḥ | prakāśātmā iti paramārthapramātā | tayoḥ iti grāhyagrāhakayoḥ | etacca nirṇītaṃ tanmayā dṛśyate............................... | (1|4|8) iti sūtre | tathāca iti pratibimbakalpatayaiva | nanu evaṃ śuktikārajatamapi pratibimbakalpamiti utsannāstribhuvane bhrāntivṛttāntāḥ | satyaṃ paraprakāśāpekṣayā | tarhi kva bhrāntivyavahāraḥ | āha māyā iti | yā kācit iti | sarvā lokaprasiddhā bhrāntiḥ satyamuktā bādhacintāyāṃ, vakṣyate ca pramāṇalakṣaṇe, kintu māyāpramātāramapekṣya; yatastasyaiva arthakriyāviṣayau saṃvādavisaṃvādau saṃbhavataḥ || 10 || (page 435) evamaikyaṃ nigamayya māheśvaryaṃ nigamayati sūtreṇa sa eva vimṛśattvena niyatena maheśvaraḥ | vimarśa eva devasya śuddhe jñānakriye yataḥ || 11 || avicchinnavimarśatvaṃ nāma yat vimṛśadrūpatvaṃ tata eva niyatam | nahi asya prakāśalakṣaṇaṃ rūpaṃ nīlasukhādyuparāgarūapaṃ vā galvarkamaṇeriva avimṛṣṭaṃ jātucit bhavati, tena ananyonmukhatātmanā ānandarūpeṇa ahamiticamatkārātmanā mahānīśvaraḥ, yato devasya ete eva jñānakriye śuddhe pāramārthikyau yo'yaṃ vimarśo nāma uktanyāyāt iti svabhāvamavabhāsasya.......................... | (1|5|11) ityatra antare | syādetat | bhavatu nāma prakṛtau saṃvedanalakṣaṇaḥ prakāśaḥ, pratyaye tu kvipi bhāva eva abhidheyo, natu vimarśaḥ, tat kathamuktam prakṛtipratyayābhyām iti | evaṃ manyatedhātunā tāvat saṃvedanaṃ jñānalakṣaṇamuktaṃ, ghañādayastu kriyāyāmeva vidhīyante, sā tu kriyā dharmāntareṇa siddhatākhyena bheditaiva bhāvapratyayavācyā siddhatāpratyavamarśayogyataiva- ayaṃ pākaḥ iti | atra kevalaṃ pratyavamarśo bhavan na pākakriyāsvātmarūpaniveśī pramātustathāpratyavamarśodayāt, saṃvedane tu prakāśavapuṣi pratyavamṛśyatā bhavantī na anyāpekṣayā yuktā,- iti saṃvedanatādātmyavṛtti yat pratyavamṛśyamānatvaṃ, tadeva siddhatārūpapratyavamarśasvabhāve [rūpaṃ pratya ga. |] svātantryeviśrāmyatīti | ataśca saṃmelitau prakṛtipratyayau jñānakriyāvimarśalakṣaṇaṃ jaḍavailakṣaṇyāpādakaṃ [tmakaṃ kha. |] rūpaṃ yasyāstādṛśīṃ paripūrṇalakṣaṇāmabhivyaṅktaḥ | anusandhānātmanaḥ iti pramāsu svātantryaṃ darśitam | asya iti paramātmanaḥ | nanu evaṃ cit (page 436) ityatra yadi jñānakriye praviṣṭe, tarhi jñānamityatrāpi prakṛtipratyayasadbhāvāt te praviṣṭe eva, tat kiṃ punaḥ kriyā iti adhikamabhidhīyate | atra ucyate jñānamityapi iti | satyamevamekākini api atra śabde iti apiśabdaḥ | ucyate iti prakṛtipratyayabhāgadvayena | prādhānyena iti yadyapi prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūtaḥ iti, tathāpi tasya pratyayārthasya prakṛtyarthadharmatvena sphuraṇāt dharmasya dharmiṇamudrecayataḥ eva dharmatvāt dharmiṇi pratyayalakṣaṇe bodhabhāge sa dharmaḥ prādhānyamunmajjayati kriyeti | apica iti caḥ samuccaye | yatrāpi bodhabhāgābhidhāyakaṃ bhāgāntaraṃ nāsti, tatrāpi evamiti apiśabdaḥ | ata eva pūrvatra ucyate iti uktam, iha tu ākṣipta iti | ākṣepahetumāha anavabodhasya iti | etadevaca yuktamiti darśayati vastu ekameva iti | nanu vimarśaḥ kasmāt māheśvaryam | āha āñjasyena iti | ananyāpekṣatā hi vimarśaḥ, saivaca svatantratā | nanu bodhasya vimarśo vyāpakaḥ svāmī, bodho hi vimarśaṃ na vyabhicarati na tyajati kadācit, tatastasya avyabhicaraṇe karmatāyāṃ vācyāyāṃ kathaṃ kartṛtā uktā,- ityāśaṅkya samavyāptikayoritthamabhidhāne'pi na doṣaḥ,- iti brūte bodhasya avyabhicaraṇīyo'pi vimarśaḥ sadā iti | bodhasya vimarśo'vyabhicaraṇīyaḥ, sa cāpi bodho'vyabhicaraṇīyaḥ sāmarthyāt vimarśasya, tasmādasya avyabhicāriṇo vimarśasya api kartṛtā na na yuktā | samavyāptikatve hetumāha avyabhicāravattvāt iti paraspareṇeti yāvat | evaṃ kartṛtāmupapādya hetūktiprasaṅgasmṛtena vyutpattyantareṇa yojayati tadāpi iti avyabhicāravattvaṃ yaduktaṃ, tato'pi hetormatvarthīyapratyayopapatteryujyate eva itthamabhidhānam | (page 437) nanu ātmamātravimarśo'sāvahamiti, tatra bhāvanirbharatā na vimṛṣṭaiva | naivamityāha tadāca iti | nanu asanto'pi icchayā unmiṣeyurityāśaṅkya āha iṣyamāṇa iti | nabhavane heturnirviṣayatvameva | avaśyaṃbhāvikarmaparigrahā kriyā tatkarmābhāve na bhavati jīvanamiva prāṇābhāve, tathāca iṣikriyeti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | nanu evaṃ bhāvābhāsānavasthitānapekṣamāṇo vimarśaḥ kathaṃ śuddhaḥ | itthamiti ucyate evaṃca iti | anena prakāreṇa ahamitirūpeṇa yat bhāvānāmavasthānaṃ tat nityaṃ paramātmano na bhinnaṃ, tadevaca ahamitirūpamiti na asya aśuddhiḥ kācit | nahi vyatiriktaṃ tadā kiñcidapekṣitavyamasti | atha śuddhagrahaṇasya vyāvartyaṃ vyākhyātumupakramate saiva iti | suddhimaśuddhiṃ ca vibhajati śuddhatve'pi iti aśuddhihetutvāt iti ca | āropitametadaśuddhatvaṃ, na svābhāvikamahantaikāntaviśrānteḥ [ahantvaikārtha kha. |] | evamahantāyāḥ śuddhāśuddhatvaṃ vyākhyāya, aśuddhatvaṃ vyācaṣṭe saiva iti | na asāvahantā anyā, apitu svaśaktivaicitryāt saiva anena rūpāntareṇa bhāti tattvabhuvanabhāvabhūtaprabhṛtiṣu avabhāsabhāgeṣu | ābhāsabhedeṣu tāvat vastuto'sāvahantā vyāpakatvena anuprāṇakatvena tāvadābhāsāntarbhāvanena avatiṣṭhate | tat tathābhūtaṃ yadahantayā avasthānaṃ tat yadā idantāvamarśayogyatayā teṣāmābhāsane māyāśaktikṛtayā tirohitaṃ, tadā sā ahantādaśā saṃsāriṇāmucitā yogyā; tasyāṃ daśāyāmahaṃvimarśanaṃ yat, tadaśuddhamuktamiti dūreṇa sambandhaḥ | ahaṃvimarśanasya svarūpaṃ darśayati prakāśarūpaṃ, kriyārūpaṃ ca bhavadapi tathā śaktirūpatvāt (page 438) pracyutaṃ, tato jñānaṃ sattvavyapadeśyaṃ kriyā rajovyapadeśyā tatra ca madhye niyāmakaṃ tamaḥ praviṣṭaṃ; tena guṇatrayamayamahamitivimarśanaṃ jātaṃ svarūpapracyutau hetuḥ | bhinnamidaṃbhāgāvasthitaṃ yat buddhiprāṇādi, taccharīratayā taddharmatayā tadahaṃvimarśanamutpannam, tata utpattihetoḥ pracyutasvarūpaṃ tat | tathotpattirasya kutaḥ | āha-bhinnaṃ grāhyamapekṣamāṇaṃ tato grāhyāt bhinnaṃ yat grāhakamātraṃ sa eva bhāgāṃśastamavagāhate yataḥ, tasmādevamutpannam | evaṃbhūtasya ahaṃvimarśasya ākāraṃ darśayati ahamayam ityādinā karomi ca ityantena | nanu atra grāhyagrāhakayoḥ kathaṃ bhinnatā | āha vaiyadhikaraṇyena iti | nanu puruṣasya sattvarajovṛttirūpe jñānakriye buddhitattvagate ahamiti vyavahriyete,- iti kāpilā manyante, tvayā kā iyamapūrvā prakriyā utthāpitā | na apūrvā kācit | nahi puruṣo nāma anyaḥ, apitu aiśvaryasya nijasya yadapratyabhijñānaṃ, tadeva prakṛtaṃ rūpaṃ yasya saṅkucitasaṃvillakṣaṇasya, sa puruṣaḥ | tatsambandhinyau ye jñānakriye, tatsvabhāvaṃ tadahaṃvimarśanam | etacca sa svarūpāparijñānamayo'nekaḥ pumān......... | (4|1|3) ityasmin prakaraṇe vitaniṣyate | anūditam iti vṛttau | anuvadanaṃ ca atra bhittikalpatvena, natu yatra yatra dhūmaḥ ityanena nyāyena | evaṃhi sati dhūmavattvaṃ yathā agnimattvasya vidheyasya vyāpakaṃ, tathā ahaṃvimarśanamapi śuddhavyāmiśrāśuddhānāṃ daśānāṃ syāt, bhittikalpatayā tu yat pūrvasiddhatvena yadanuvadanam, tadanuvadanīyasya vyāpakatāmācaṣṭe | etadarthadyotakaśca evakāro'gnimāneva dhūmavāniti yathā | nanu trividhaṃ sadahaṃvimarśanamuktaṃ (page 439) śuddhādibhedena, tatra āgamasiddhaṃ paravyāmiśrāparalakṣaṇaṃ daśāntaratritayaṃ kiṃ tyaktameva | na tyaktaṃ, saṅgṛhītameva,- ityāha etā evaca iti | vakṣyante iti atrāparatvaṃ bhāvānām........................ | (3|1|5) iti sūtreṇa || 11 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā- yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ śaktivargaikāśrayagatamāheśvaryavimarśo'ṣṭamaḥ || 8 || samāptaśca ayaṃ jñānādhikāraḥ prathamaḥ || ########### END OF FILE #######
vol M00021 · chunkV2-S-astamo-close-jnanadhikara · lines via source.start/end